هادی الله یاری، کارشناس حوزه میراث فرهنگی استان اصفهان در یادداشتی نوشت: میراث‌فرهنگی، تنها مجموعه‌ای از اشیا و بناهای قدیمی نیست، بلکه پیوند میان گذشته، حال و آینده یک ملت و کالبد مادی هویت ملی است. هر آنچه از تمدن‌های پیشین بر جای مانده، نه تنها یک دارایی تاریخی، بلکه یک سرمایه استراتژیک و غیرقابل بازگشت محسوب می‌شود. در این میان، پدیده «حفاری غیرمجاز» یا همان باستان‌کاوی‌های غیرقانونی، به مثابه یک تیشه به ریشه هویت ملی عمل می‌کند که آثار مخرب آن فراتر از تخریب یک شیء، خود را در ابعاد علمی، اقتصادی و فرهنگی نشان می‌دهد.

بزرگترین آسیب حفاری غیرمجاز، از دست رفتن «بافت» یا همان Context است. در باستان‌شناسی علمی، ارزش یک شیء تنها در خودِ آن نیست، بلکه در موقعیت قرارگیری آن نسبت به سایر اشیا و لایه‌های زمین است.

• از بین رفتن سلسله‌مراتب زمانی: حفاری‌چیان غیرمجاز بدون در نظر گرفتن لایه‌های زمین (Stratigraphy)، با جابه‌جا کردن خاک و اشیاء، توالی زمانی را به هم می‌زنند. این امر باعث می‌شود که محققان آینده هرگز نتوانند بفهمند یک شیء متعلق به چه دوره‌ای است.
• تخریب لایه‌های استراتیگرافیک: با کندن نامنظم زمین، لایه‌هایی که حاوی اطلاعات حیاتی درباره تغییرات اقلیمی، رژیم غذایی و رفتارهای انسانی هستند، برای همیشه از بین می‌روند.

نابودی داده‌های علمی و خلل در بازسازی تاریخ

علم باستان‌شناسی بر پایه شواهد است. وقتی یک حفاری غیرمجاز صورت می‌گیرد، در واقع یک «کتاب تاریخ» در حال پاره‌پاره شدن است.

• از دست رفتن شواهد غیرمادی: اشیایی مانند بقایای گیاهی، ذرات ریز خاک، یا جایگاه دقیق استخوان‌ها که در حفاری‌های علمی با دقت میلی‌متری ثبت می‌شوند، در حفاری‌های غیرمجاز به دلیل بی‌دقتی یا حتی استفاده از ابزارهای مخرب (مانند فلزبرها و بیل‌های بزرگ)، نابود می‌شوند.
• تولید تاریخ کاذب: وقتی اشیاء از جای خود جدا و به بازار سیاه منتقل می‌شوند، روایت‌های تاریخی شکل می‌گیرند که فاقد صحت علمی هستند، زیرا زنجیره شواهد قطع شده است.

آسیب‌های اقتصادی و از دست رفتن فرصت‌های توسعه پایدار

میراث‌فرهنگی می‌تواند موتور محرک اقتصاد گردشگری باشد. حفاری غیرمجاز این ظرفیت را به شدت کاهش می‌دهد:

• تخریب ظرفیت گردشگری: محوطه‌هایی که به دلیل حفاری‌های گسترده و بی‌رویه، بافت خود را از دست داده‌اند، دیگر نمی‌توانند به عنوان موزه‌های باز یا سایت‌های گردشگری جذاب عمل کنند.
• هزینه‌های گزاف بازسازی: ترمیم آثار آسیب‌دیده از حفاری‌های غیرقانونی، هزینه‌های سنگین و گاهی غیرممکن دارد؛ چرا که برخی از آسیب‌های ساختاری، غیرقابل جبران هستند.

پیامدهای اجتماعی و فرهنگی: گسست از هویت

میراث‌فرهنگی، منبع الهام و حس تعلق ملی است.

• کاهش آگاهی عمومی: وقتی محوطه‌های تاریخی در نزدیکی سکونتگاه‌ها تخریب می‌شوند، مردم به‌جای دیدن آن‌ها به عنوان سرمایه‌ای ارزشمند، آن‌ها را به عنوان زمین‌های خالی یا مزاحم توسعه می‌بینند. این امر منجر به بی‌تفاوتی اجتماعی نسبت به حفاظت از میراث می‌شود.
• از دست رفتن میراث نسل‌های آینده: هر حفاری غیرمجاز، نوعی «سرقت از آینده» است. ما با تخریب این آثار، حق نسل‌های بعدی برای شناخت ریشه‌های خود و بهره‌مندی از تاریخشان را سلب می‌کنیم.

حفاری غیرمجاز، یک جرم ساده علیه اموال عمومی نیست، بلکه یک جنایت علیه حافظه بشری است. برای مقابله با این پدیده، صرفِ برخورد پلیسی کافی نیست؛ بلکه نیاز به رویکردهای چندجانبه داریم:

1. آموزش و فرهنگ‌سازی: تبدیل میراث فرهنگی از یک موضوع تخصصی به یک دغدغه عمومی در مدارس و رسانه‌ها.
2. بهره‌گیری از فناوری: استفاده از پهپادها، تصاویر ماهواره‌ای و سیستم‌های نظارتی هوشمند برای پایش سایت‌های حساس.
3. توسعه اقتصاد محلی: ایجاد اشتغال در حوزه گردشگری باستان‌شناسی برای ساکنان مناطق اطراف سایت‌ها، تا آن‌ها خود به نگهبانان میراث تبدیل شوند.

در نهایت، باید دانست که وقتی یک اثر باستانی در اثر حفاری غیرمجاز نابود می‌شود، ما تنها یک شیء را از دست نمی‌دهیم، بلکه تکه‌ای از حقیقتِ وجودی خود را برای همیشه از دست می‌دهیم.

انتهای پیام/