مجتبی گهستونی، روزنامه‌نگار و دبیر سرویس نخبگان و سمن‌های میراث‌آریا در یادداشتی نوشت: ثبت آثار تاریخی صرفاً افزودن چند نام به فهرست میراث ملی نیست، بلکه گامی اساسی برای حفاظت قانونی از سرمایه‌هایی است که هویت تاریخی، فرهنگی و تمدنی یک سرزمین را شکل می‌دهند. از این منظر، پذیرش ۲۵ پرونده ثبتی مربوط به محوطه‌های باستانی شوش در جلسه شورای ملی ثبت آثار که ۲۸ و ۲۹ مهرماه ۱۴۰۵ به میزبانی خوزستان برگزار شد، رویدادی قابل توجه و دستاوردی ارزشمند برای یکی از کهن‌ترین کانون‌های تمدنی ایران به شمار می‌رود.
بر اساس اطلاعات ارائه‌شده از سوی حسن ناصر، مدیر اداره میراث فرهنگی شوش، این پرونده‌ها حاصل حدود یک دهه فعالیت میدانی، پیمایش محوطه‌های باستانی و تلاش کارشناسی برای شناسایی، مستندسازی و تکمیل مدارک ثبتی بوده‌اند. در این مسیر، یوسف دیناروند و فیض حداد، از کارشناسان باستان‌شناسی اداره میراث فرهنگی شوش، نقش مؤثری در تهیه و تکمیل پرونده‌ها ایفا کرده‌اند؛ تلاشی مستمر که اکنون زمینه ثبت ۲۵ محوطه دیگر را در فهرست آثار ملی ایران فراهم کرده است.
اهمیت این اتفاق زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم از سال ۱۳۱۰ خورشیدی تاکنون، حدود ۲۸ محوطه باستانی شوش در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده بود. پذیرش ۲۵ پرونده جدید، تحولی چشمگیر در روند شناسایی و ثبت محوطه‌های تاریخی این شهرستان محسوب می‌شود و بار دیگر ضرورت توجه به ظرفیت‌های ناشناخته و کمتر معرفی‌شده این منطقه را یادآوری می‌کند.
از جمله محوطه‌های مورد اشاره در این پرونده‌ها می‌توان به تپه میرزایی، تپه‌های سیداحمد، قلعه ناصر، تپه خوانساری، تپه‌های رداده، تپه حاج حسن، تپه مرغداری، تپه فخرایی، تپه گله‌دار، تپه عباسیه، تپه شاهرکنی، تپه ویندی‌پارک، تپه فرودگاه و تپه شریف و... اشاره کرد. هر یک از این محوطه‌ها می‌توانند بخشی از اطلاعات ارزشمند مربوط به استقرارهای انسانی، تحولات تاریخی و زیست فرهنگی این منطقه را در خود جای داده باشند؛ اطلاعاتی که شناسایی، مطالعه و حفاظت از آن‌ها برای شناخت دقیق‌تر گذشته شوش اهمیت دارد.
در کنار این دستاورد، گردآوری و به‌روزرسانی ۱۲۹ پرونده شاخص ثبتی در سطح استان خوزستان طی شش ماه اخیر و دریافت شماره ثبت آن‌ها در روزهای ۲۸ و ۲۹ مهرماه ۱۴۰۵ نیز رویدادی درخور توجه در کارنامه میراث فرهنگی استان است. پشت این آمار، ماه‌ها پیگیری، بررسی اسناد، مستندسازی و فعالیت‌های تخصصی قرار دارد؛ اقداماتی که شاید بخش زیادی از آن‌ها از نگاه افکار عمومی پنهان بماند، اما زیربنای اصلی حفاظت قانونی از میراث تاریخی کشور را تشکیل می‌دهد.
در این میان، نقش کارشناسان متخصص حوزه ثبت آثار و تعیین حریم، همراهی معاونت میراث فرهنگی و حمایت‌های مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خوزستان انکارناپذیر است. حسن ناصر نیز از پیگیری‌های مدیرکل استان، دکتر محمد جوروند، و معاونت میراث فرهنگی در پیشبرد این روند قدردانی کرده است. تداوم چنین همکاری‌هایی می‌تواند زمینه شناسایی و مستندسازی بخش‌های بیشتری از میراث تاریخی خوزستان را فراهم کند.
با این حال، نباید فراموش کرد که ثبت ملی پایان راه حفاظت نیست، بلکه آغاز مرحله‌ای مهم‌تر است. ثبت یک محوطه زمانی ارزش عملی خود را نشان می‌دهد که به حفاظت مؤثر از آن منجر شود. ازاین‌رو، پس از ثبت آثار، بررسی وضعیت حفاظتی، تعیین دقیق عرصه و حریم، جلوگیری از تعرض و تخریب احتمالی و فراهم کردن زمینه پژوهش‌های علمی درباره آن‌ها باید در اولویت قرار گیرد.
محوطه‌های باستانی تنها مجموعه‌ای از تپه‌ها، بقایای معماری یا آثار پراکنده در پهنه جغرافیایی نیستند؛ آن‌ها اسنادی خاموش از زندگی انسان در دوره‌های مختلف تاریخی‌اند. تخریب یا آسیب به این محوطه‌ها می‌تواند به از میان رفتن شواهدی بینجامد که بازیابی آن‌ها گاه ناممکن است. بنابراین، ثبت ملی باید با برنامه حفاظتی مشخص، تأمین امکانات لازم، پایش مستمر و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول همراه شود تا از تبدیل این دستاورد اداری به موفقیتی صرفاً آماری جلوگیری شود.
از سوی دیگر، معرفی مسئولانه این آثار به جامعه نیز اهمیت فراوانی دارد. رسانه‌ها، پژوهشگران، فعالان میراث فرهنگی و تشکل‌های مردم‌نهاد می‌توانند با اطلاع‌رسانی دقیق و افزایش آگاهی عمومی، زمینه مشارکت جامعه محلی در حفاظت از محوطه‌های باستانی را تقویت کنند. آشنایی مردم با ارزش تاریخی محل زندگی خود، یکی از زمینه‌های شکل‌گیری حساسیت اجتماعی در برابر تخریب و تعرض به آثار تاریخی است.
ثبت ۲۵ محوطه باستانی شوش و به‌روزرسانی ۱۲۹ پرونده ثبتی در خوزستان، فرصتی برای قدردانی از تلاش کارشناسانی است که گاه دور از هیاهوی رسانه‌ای، سال‌ها برای شناسایی و مستندسازی میراث تاریخی فعالیت می‌کنند. در عین حال، این دستاورد باید نقطه آغازی برای پیگیری مطالبات مهم‌تری در حوزه حفاظت، تعیین عرصه و حریم، پژوهش و معرفی آثار باشد.
خوزستان استانی است که پیشینه تاریخی و تمدنی آن بسیار فراتر از آثار شناخته‌شده و محوطه‌های ثبت‌شده‌اش است. ازاین‌رو، شناسایی و ثبت آثار کمتر شناخته‌شده، در کنار حفاظت عملی از آن‌ها، ضرورتی فرهنگی و تاریخی به شمار می‌رود. امید است این دستاورد، نه اتفاقی مقطعی، بلکه آغازی برای شتاب گرفتن روند شناسایی، ثبت، تعیین حریم و حفاظت از میراث ارزشمند خوزستان باشد؛ مسئولیتی مشترک که تحقق آن به همکاری دستگاه‌های متولی، پژوهشگران، رسانه‌ها، تشکل‌های مردم‌نهاد و جامعه محلی نیاز دارد.
انتهای پیام/
نظر شما