میلاد شاه‌جانی، فیلمساز در گفت‌وگو با خبرنگار میراث‌آریا، در تشریح رویکرد خود به بازنمایی نگاره‌های شاهنامه بایسنقری در سینما، با اشاره به پویایی درونی نگارگری ایرانی گفت: من اساساً با این پیش‌فرض که نگارگری ایرانی رسانه‌ای ایستا است، موافق نیستم. در بسیاری از نمونه‌های نگارگری ایرانی با ترکیب‌بندی‌هایی بسیار پویا روبه‌رو هستیم؛ پویایی‌ای که در چیدمان پیکره‌ها، جهت نگاه‌ها، ریتم خطوط، نسبت سطوح و حتی نحوه توزیع کنش در سراسر تصویر دیده می‌شود.
او افزود: مسئله برای من این نبود که به یک تصویر بی‌حرکت، حرکت بدهم؛ بلکه می‌خواستم پویایی درونی آن را بهتر آشکار کنم. به همین دلیل ترجیح دادم به سراغ متحرک‌سازی نگاره‌ها نروم؛ چراکه در صورت استفاده از انیمیشن، ممکن بود فرم و منطق بصری خود اثر تحت تأثیر زبان انیمیشن قرار بگیرد.
این فیلمساز ادامه داد: هدف من صرفاً روایت داستانی نبود که نگاره برای آن خلق شده است، بلکه خود نگاره، جزئیات، ترکیب‌بندی و شیوه نگاه تصویری آن نیز اهمیت داشت. بنابراین تلاش کردم پویایی را از طریق حرکت دوربین، تأکید بر جزئیات و هدایت نگاه مخاطب درون تصویر ایجاد کنم، نه با دخالت مستقیم در ساختار نگاره.
شاهنامه بایسنقری؛ فراتر از یک نسخه مصور
شاه‌جانی با اشاره به اهمیت زمینه‌های تاریخی و فرهنگی در شکل‌گیری شاهنامه بایسنقری اظهار کرد: این جنبه‌های فرامتنی برای من کاملاً جدی بوده و بخش مهمی از ساختار پژوهشی و روایی فیلم را شکل داده است. به گمان من، شاهنامه بایسنقری را نمی‌توان صرفاً یک نسخه مصور دانست؛ این اثر محصول یک جهان فرهنگی، درباری و کارگاهی بسیار پیچیده است.
او با بیان اینکه شناخت این نسخه نیازمند توجه به مناسبات تولید و کتاب‌آرایی در دوره تیموری است، افزود: در فیلم تلاش کرده‌ام به موضوعاتی مانند کتاب‌آرایی در دربار تیموری، مناسبات تولید نسخه و جایگاه بایسنقر میرزا به‌عنوان حامی جدی هنر بپردازم؛ زیرا بدون شناخت این بسترها، درک خود اثر نیز ناقص خواهد بود. در همین بخش‌ها، فیلم حاوی نکاتی است که تا آنجا که اطلاع دارم، پیش‌تر به این شکل در روایت‌های تصویری یا حتی برخی پژوهش‌ها مطرح نشده‌اند.
ایلام و الیمایی؛ دو تمدن کمتر دیده‌شده در سینمای مستند
این فیلمساز در ادامه با اشاره به برنامه خود برای ساخت مستندی درباره تمدن ایلام و دولت‌شهرهای الیمایی گفت: دقیقاً به این دلیل به سراغ این موضوع رفتم که این دو تمدن، با وجود اهمیت فوق‌العاده در تاریخ خوزستان و ایران، از نظر تصویری کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند و همین مسئله انگیزه‌ای شد تا آن‌ها را موضوع مستند آینده خود قرار دهم.
او افزود: آنچه برای من جذاب بود، فقط قدمت این تمدن‌ها نبود، بلکه نوعی تداوم تاریخی است که در آن می‌توان حافظه یک سرزمین را از ایلام تا الیمایی دنبال کرد؛ حافظه‌ای که در هر دوره شکل تازه‌ای به خود گرفته است.
شاه‌جانی با تأکید بر جذابیت‌های تاریخی و باستان‌شناختی الیمایی‌ها بیان کرد: بخشی از هویت این تمدن را باید نه از طریق متون، بلکه با بررسی سنگ‌نگاره‌ها، سکه‌ها، محوطه‌های باستانی و نشانه‌های پراکنده بازسازی کرد. همچنین الیمایی‌ها در کنار پادشاهی اشکانی، نوعی هویت نیمه‌مستقل داشتند که شناخت آن برای من بسیار الهام‌بخش است.
تلفیق فرهنگی الیمایی‌ها؛ از آشفتگی تا راهبرد بقا
او درباره چگونگی بازنمایی تأثیرات فرهنگ هلنیستی و اشکانی بر هویت بصری الیمایی‌ها، از جمله در سکه‌ها و تندیس مرد پارتی شمی، گفت: هدف من تبیین منطق بصری این آثار است، نه تقلیل دادن پیچیدگی‌های آن‌ها. در فیلم تلاش می‌کنم این تلفیق را نه به‌عنوان ترکیبی تصادفی، بلکه در قالب یک رابطه علت و معلولی تاریخی روایت کنم.
این مستندساز ادامه داد: به نظر می‌رسد با وجود تأثیرات هلنیستی بر الیمایی‌ها، آثار باقی‌مانده از آن‌ها در محتوا و روح اثر، از جمله در پوشش و آیین‌ها، هویت بومی خود را حفظ کرده‌اند. در مستند با تکیه بر تحلیل اشیایی مانند سکه‌ها و تندیس شمی، به مخاطب نشان می‌دهم که این ترکیب فرهنگی می‌توانسته ابزار دیپلماسی هنری تمدنی کوچک برای بقا در میان قدرت‌های بزرگ باشد.
او تأکید کرد: چنین روایتی می‌تواند مفهوم تلفیق فرهنگی را از یک آشفتگی به تصمیمی راهبردی و آگاهانه در تاریخ یک تمدن تبدیل کند.
تخیّل در مستند تاریخی باید با داده‌های علمی همراه باشد
شاه‌جانی درباره نسبت میان یافته‌های باستان‌شناسی و تخیل دراماتیک فیلمساز در بازنمایی تمدن‌های ایلام و الیمایی اظهار کرد: علم باستان‌شناسی امری ایستا نیست. به همین دلیل، عامدانه به سراغ گزارش‌های کاوش‌های اخیر و نظریه‌های نوینی رفته‌ام که نگاه ما را به هویت ایلامی و الیمایی تغییر داده‌اند.
او درباره جایگاه تخیل در مستند تاریخی افزود: برای تخیل دراماتیک در فیلم مستند نمی‌توان مرز مشخص و مطلقی در نظر گرفت؛ البته این تخیل تا جایی قابل استفاده است که با داده‌ها و تحقیقات علمی زاویه پیدا نکند.
مستند پژوهشی تاریخی به زمان و حمایت مالی نیاز دارد
این فیلمساز با اشاره به دشواری‌های ساخت مستندهای تاریخی، باستان‌شناختی و مرتبط با هنرهای سنتی گفت: مستند پژوهشی تاریخی ذاتاً کاری کند و زمان‌بر است. چنین اثری به فرصت کافی برای واکاوی منابع، سفر و بازسازی فکری نیاز دارد. گاهی در مواجهه با یک موضوع، با انبوهی از پرسش‌های بی‌پاسخ روبه‌رو می‌شوید؛ زیرا در برابر لایه‌های تاریک تاریخ قرار گرفته‌اید.
او ادامه داد: پیگیری پاسخ این پرسش‌ها مستلزم زمان، سفر، بررسی مطالعات قدیم و جدید، انجام مصاحبه‌های متعدد و فعالیت‌های پژوهشی دیگر است که همه این موارد به منابع مالی معقول نیاز دارند. همین کند بودن روند پژوهش، برآورد هزینه‌ها را افزایش می‌دهد و در مقابل، صبر و حوصله برای مشاهده نتیجه را کاهش می‌دهد.
شاه‌جانی با طرح این پرسش که آیا نهادهای دولتی حوصله انتظار برای به ثمر رسیدن چنین مستندها و پژوهش‌هایی را دارند، تصریح کرد: در بیشتر مواقع پاسخ منفی است. این در حالی است که تولید آثار جدی درباره تاریخ و میراث فرهنگی، بدون اختصاص زمان و منابع مالی کافی امکان‌پذیر نیست.
ضرورت عبور از گزارشگری به تجربه‌گری در سینمای میراث فرهنگی
او در پایان با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در سینمای مستند میراث فرهنگی برای ارتباط مؤثرتر با نسل جدید گفت: به نظر من، کلید ماجرا در تغییر از گزارشگری به تجربه‌گری است. با این رویکرد، میراث فرهنگی از «ویترین» به «تجربه» تبدیل می‌شود و مخاطب به جای مواجهه با یک درس تاریخ، وارد فرایند کشف معما می‌شود.
این فیلمساز معتقد است چنین تغییری می‌تواند زمینه‌ای برای ارتباط عمیق‌تر مخاطبان جوان با تاریخ و هویت فرهنگی فراهم کند و مستند میراث فرهنگی را از قالب انتقال صرف اطلاعات به تجربه‌ای زنده، پویا و مشارکت‌برانگیز ارتقا دهد.
انتهای پیام/
نظر شما