به گزارش میراث‌آریا، پیش از آنکه رسانه‌های امروزی روایت داستان و انتقال خبر و خاطره را برعهده بگیرند، روایتگران در میدان‌ها، بازارها، قهوه‌خانه‌ها و محافل عمومی، مردم را گرد هم می‌آوردند و با بازگویی داستان‌های پهلوانی، اسطوره‌ای و تاریخی، بخشی از حافظه جمعی جامعه را زنده نگه می‌داشتند. نقالی در ایران از مهم‌ترین جلوه‌های این سنت روایتگری است؛ هنری که در آن یک روایتگر با تکیه بر حافظه، قدرت بیان، حرکات نمایشی و شناخت ادبیات، جهان داستان را پیش چشم مخاطب بازسازی می‌کند.

روایتگری؛ پیوند ادبیات و نمایش

نقالی را می‌توان نوعی نمایش تک‌نفره دانست که محور آن روایت داستان است. نقال یا مرشد، داستان را به نثر یا نظم بازگو می‌کند و با تغییر لحن، حالت چهره، حرکت دست و بدن و جابه‌جایی در فضای اجرا، شخصیت‌ها و موقعیت‌های داستانی را به مخاطب معرفی می‌کند.

بر اساس معرفی یونسکو، نقالی در شمار قدیمی‌ترین شکل‌های اجرای نمایشی در ایران قرار دارد و در دوره‌های مختلف، از دربارها تا روستاها و فضاهای عمومی، در زندگی اجتماعی مردم حضور داشته است. نقالان افزون بر سرگرم‌کردن مخاطبان، حاملان ادبیات فارسی، فرهنگ عامه، روایت‌های قومی و موسیقی سنتی نیز بوده‌اند.

موضوع روایت‌ها محدود به یک اثر یا دوره تاریخی نیست. داستان‌های شاهنامه فردوسی، روایت‌های پهلوانی، قصه‌های عامیانه و حکایت‌های مذهبی در شمار موضوعاتی قرار دارند که نقالان در دوره‌های مختلف به آن‌ها پرداخته‌اند. انتخاب داستان نیز به مهارت نقال، سنت منطقه‌ای و سلیقه مخاطبان وابسته بوده است.

از روایت‌های کهن تا شکل‌گیری قهوه‌خانه‌ها

پیشینه روایتگری حرفه‌ای در ایران به دوره‌های تاریخی کهن بازمی‌گردد. پژوهش‌های تاریخی از حضور داستان‌سرایان و روایتگران در دربارها و میان مردم در دوره‌های مختلف خبر می‌دهند. در منابع مربوط به دوره غزنوی نیز از گروه‌هایی مانند قصه‌خوانان و راویان در کنار شاعران و موسیقی‌دانان یاد شده است.

شاهنامه‌خوانی و روایت داستان‌های پهلوانی، از زمینه‌های مهم شکل‌گیری سنت نقالی بوده است. با این حال، نباید نقالی امروز را صرفاً معادل شاهنامه‌خوانی دانست؛ زیرا این هنر در طول زمان، روایت‌های متنوعی را دربرگرفته و شیوه‌های اجرایی گوناگونی پیدا کرده است.

در دوره صفوی، با گسترش قهوه‌خانه‌ها در شهرهایی مانند اصفهان و قزوین، روایتگری به یکی از برنامه‌های مهم این مکان‌ها تبدیل شد. قهوه‌خانه‌ها فضایی فراهم کردند که در آن نقال می‌توانست داستان‌های طولانی را در چندین مجلس روایت کند و مخاطبان برای پیگیری ادامه ماجرا دوباره به محل اجرا بازگردند. در همین دوره، پرده‌های نقاشی نیز در برخی اجراها به کار گرفته شدند و روایتگر با چوب یا عصایی به بخش‌های مختلف تصویر اشاره می‌کرد تا صحنه‌ها و شخصیت‌های داستان را برای مخاطبان توضیح دهد.

در دوره قاجار، نقالی رونق بیشتری یافت و قهوه‌خانه‌ها، بازارها، میدان‌ها و برخی محافل عمومی از مهم‌ترین محل‌های اجرای آن بودند. سفرنامه‌ها و گزارش‌های برخی جهانگردان خارجی نیز به حضور داستان‌سرایان در فضاهای عمومی ایران و استقبال مردم از روایت‌های آنان اشاره کرده‌اند.

پرده‌خوانی و ابزارهای اجرای نقال

نقالی در شکل‌های مختلفی اجرا می‌شود. در برخی شیوه‌ها، نقال تنها با تکیه بر حافظه و بیان خود داستان را پیش می‌برد؛ در برخی دیگر، موسیقی و ساز نیز به اجرا افزوده می‌شود. استفاده از پرده‌های نقاشی که صحنه‌هایی از داستان‌های حماسی و مذهبی را به تصویر می‌کشند، یکی از جلوه‌های شناخته‌شده این هنر است.

در اجرای پرده‌خوانی، روایتگر با اشاره به تصاویر، بخش‌های مختلف داستان را شرح می‌دهد و مخاطب را از یک صحنه به صحنه دیگر می‌برد. این پرده‌ها علاوه بر نقش بصری، به انتقال و تثبیت روایت‌ها کمک می‌کنند و گاه مجموعه‌ای از شخصیت‌ها، نبردها و رویدادهای مهم یک داستان را در خود جای می‌دهند.

نقال برای اجرای موفق به حافظه‌ای نیرومند، تسلط بر زبان و ادبیات، شناخت موسیقی و فرهنگ محلی و توانایی بداهه‌پردازی نیاز دارد. او باید بتواند با توجه به واکنش مخاطبان، ریتم روایت و شیوه بیان خود را تغییر دهد و بدون آنکه پیوستگی داستان از میان برود، فضای نمایشی آن را حفظ کند.

لباس نقالان معمولاً ساده است، اما در روایت صحنه‌های نبرد و حماسی ممکن است از کلاه‌خود، زره یا پوشش‌هایی با الهام از لباس‌های تاریخی استفاده شود. زنان نیز در دوره معاصر به اجرای نقالی پرداخته‌اند و برخی از آنان در فضاهای عمومی و برای مخاطبان مختلط برنامه اجرا می‌کنند.

ثبت جهانی در فهرست میراث نیازمند پاسداری فوری

نقالی در سال ۲۰۱۱ و در ششمین نشست کمیته بین‌دولتی پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو، با شماره پرونده ۰۰۵۳۵ در فهرست میراث‌فرهنگی ناملموس نیازمند پاسداری فوری قرار گرفت. این نوع ثبت با قرار گرفتن در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس تفاوت دارد و برای عناصری در نظر گرفته می‌شود که استمرار آن‌ها با تهدیدهای جدی روبه‌رو است و به اقدامات فوری برای حفظ و انتقال نیاز دارند.

کمیته یونسکو در بررسی پرونده نقالی، به کاهش علاقه نسل جوان، محدود شدن فرصت‌های اجرا و افزایش سن استادان این هنر توجه کرد. در متن تصمیم کمیته تأکید شده است که کاهش تعداد نقالان ماهر، استمرار این هنر نمایشی را تهدید می‌کند.

یونسکو همچنین نقالی را یکی از حاملان مهم قصه‌های عامیانه، حماسه‌های قومی و موسیقی مردمی ایران معرفی کرده است؛ هنری که شیوه‌های نمایشی آن همچنان می‌تواند الهام‌بخش هنرمندان معاصر باشد و در بازنمایی هویت فرهنگی ایران نقش ایفا کند.

پاسداری از نقالی؛ فراتر از حفظ یک شیوه اجرا

ثبت نقالی در فهرست نیازمند پاسداری فوری، ضرورت توجه به آموزش و انتقال این هنر را برجسته می‌کند. در این مسیر، شناسایی استادان و شاگردان، مستندسازی شیوه‌های اجرایی، ثبت روایت‌ها و پرده‌های نقاشی، فراهم کردن فرصت‌های اجرا و آشنا کردن کودکان و نوجوانان با این هنر اهمیت دارد.

یکی از چالش‌های نقالی، محدود شدن فضاهای سنتی اجرای آن است. کاهش رونق قهوه‌خانه‌هایی که زمانی محل اصلی گردهمایی مخاطبان بودند و گسترش شکل‌های جدید سرگرمی، فرصت حضور نقالان در زندگی روزمره مردم را کاهش داده است. از سوی دیگر، اجرای نقالی در جشنواره‌ها، مراکز فرهنگی، مدارس، موزه‌ها و محوطه‌های تاریخی می‌تواند زمینه آشنایی نسل تازه با این هنر را فراهم کند؛ البته این اجراها زمانی به پاسداری واقعی کمک می‌کنند که به آموزش مستمر و پرورش نقالان جوان نیز متصل باشند.

نقالی بخشی از پیوند میان ادبیات، نمایش و فرهنگ شفاهی ایران است. در این هنر، داستان تنها خوانده یا بازگو نمی‌شود، بلکه با صدا، حرکت و حضور روایتگر به تجربه‌ای زنده تبدیل می‌شود. حفظ آن به معنای پاسداری از شیوه‌ای است که طی قرن‌ها، داستان‌های حماسی و خاطره‌های فرهنگی را از نسلی به نسل دیگر منتقل کرده و همچنان می‌تواند در فضای فرهنگی امروز ایران جایگاهی فعال داشته باشد.

انتهای پیام/