ابراهیم خرازی، پژوهشگر و باستانشناس حوزه آذربایجانغربی در گفتوگو با خبرنگار میراثآریا با تبیین جایگاه میراث ناملموس در نظام هویت فرهنگی جوامع، بر ضرورت اتخاذ رویکردی نظاممند برای شناسایی، مستندسازی، ثبت و پاسداری از این میراث بهعنوان یکی از ارکان ماندگاری حافظه تاریخی و تداوم فرهنگی ایران تاکید کرد.
خرازی با اشاره به ماهیت و کارکرد میراث ناملموس اظهار کرد: میراث ناملموس یا معنوی، مجموعهای از تولیدات، فرآیندها، دانشها، مهارتها و ارزشهای فرهنگی است که در بستر زندگی اجتماعی شکل گرفته و از طریق انتقال میان نسلها، استمرار و پویایی خود را حفظ میکند. این میراث، برخلاف میراث مادی که در قالب بناها، محوطهها و اشیای تاریخی نمود عینی مییابد، ماهیتی غیرفیزیکی دارد؛ با این حال، از طریق ابزارها، مهارتها، آیینها و شیوههای زیستی مرتبط با آن، تجربه و درک میشود.
او افزود: میراث ناملموس را نباید صرفا مجموعهای از سنتها و رفتارهای بهجامانده از گذشته تلقی کرد، این میراث، بخشی از نظام معرفتی و فرهنگی جوامع است که تجربه تاریخی، جهانبینی، شیوه زیست و الگوهای تعامل اجتماعی را در خود بازتاب میدهد و از همین منظر، نقشی تعیینکننده در بازتولید هویت فرهنگی و استمرار پیوند میان گذشته، حال و آینده ایفا میکند.
میراث ناملموس؛ منظومهای از دانش، آیین و مهارتهای بومی
این پژوهشگر و باستانشناس در تشریح گستره مصادیق میراث ناملموس بیان کرد: دانشها و شیوههای بومی، آداب و رسوم، ادبیات شفاهی، جشنها و مناسبتهای آیینی، رقصهای سنتی، موسیقی محلی و مهارتهای هنری و صنایعدستی، از جمله جلوههای متنوع این میراث هستند که هر یک بخشی از تجربه زیسته و حافظه فرهنگی جوامع را نمایندگی میکنند.
وی با تاکید بر ضرورت شناسایی دقیق این ظرفیتها ادامه داد: مستندسازی علمی و ثبت نظاممند میراث ناملموس، نخستین گام برای شناخت ارزشهای فرهنگی نهفته در آن و فراهمکردن زمینه انتقال این سرمایهها به نسلهای بعدی است. بسیاری از این دانشها و مهارتها در بستر تجربه و آموزش چهرهبهچهره میان استادان، پیشکسوتان و نسلهای جوان منتقل میشوند و هرگونه گسست در این زنجیره میتواند به تضعیف یا فراموشی بخشی از سرمایه فرهنگی جامعه منجر شود.
ثبت میراث ناملموس؛ راهبردی برای صیانت از تنوع فرهنگی و انتقال دانش
خرازی با اشاره به اهمیت ثبت میراث ناملموس در فهرستهای ملی و بینالمللی، از جمله فهرستهای مرتبط با کنوانسیون میراث فرهنگی ناملموس یونسکو، سه کارکرد اساسی را برای این اقدام برشمرد و گفت: حفاظت و پایداری، انتقال دانش و پویایی فرهنگی، سه محور بنیادین در پاسداری از میراث ناملموس هستند.
او در تبیین این محورها افزود: نخستین ضرورت، حفاظت از سنتها، آیینها و مهارتهایی است که به دلایل مختلف در معرض فراموشی و منسوخشدن قرار دارند. ثبت و مستندسازی این میراث میتواند زمینه شناخت، معرفی و برنامهریزی برای استمرار و پایداری آنها را فراهم کند.
این پژوهشگر ادامه داد: محور دوم، انتقال دانش و تجربه است. بسیاری از مهارتها و شیوههای سنتی، حاصل انباشت تجربه نسلهای متوالی هستند و انتقال آنها از پیشکسوتان به نسلهای جدید، به معنای حفظ پیوستگی دانش بومی و جلوگیری از گسست فرهنگی است. سومین کارکرد نیز به پویایی فرهنگی و تقویت هویت اجتماعی بازمیگردد چراکه شناخت و پاسداشت میراث مشترک، زمینه تقویت احساس تعلق، همبستگی اجتماعی و بازشناسی هویتهای منطقهای را فراهم میکند.
خرازی با تاکید بر ضرورت توجه همزمان به هویتهای منطقهای و پیوندهای فرهنگی فرامنطقهای خاطرنشان کرد: اگرچه میراث ناملموس در بسیاری از موارد ریشه در جغرافیا، تاریخ و ویژگیهای فرهنگی یک منطقه دارد، اما نباید آن را محدود به مرزهای جغرافیایی دانست زیرا بخش قابلتوجهی از آیینها، سنتها و جلوههای فرهنگی در مناطق مختلف کشور دارای خاستگاهها، مؤلفهها و اشتراکات فرهنگی هستند.
وی افزود: این اشتراکات، ظرفیت ارزشمندی برای معرفی پیوندهای تاریخی و فرهنگی میان مناطق مختلف ایران و همچنین تدوین پروندههای مشترک برای ثبت در فهرستهای بینالمللی به شمار میروند. ثبت مشترک میراث ناملموس میتواند افزون بر معرفی تنوع فرهنگی، زمینه بازنمایی پیوندهای تاریخی و تقویت گفتوگوی فرهنگی میان جوامع را فراهم کند.
این پژوهشگر با اشاره به آیین تعزیه بهعنوان نمونهای از جلوههای فراگیر میراث ناملموس تصریح کرد: مراسم تعزیه در ایام محرم، نمونهای از ظرفیتهای فرهنگی است که فراتر از مرزهای جغرافیایی یک منطقه، در بخشهای مختلف کشور رواج دارد و میتواند بهعنوان یکی از مؤلفههای پیونددهنده هویتهای محلی و ملی مورد توجه قرار گیرد.
آذربایجان غربی؛ گنجینهای از تنوع و ظرفیتهای میراث ناملموس
این پژوهشگر و باستانشناس در ادامه با اشاره به ظرفیتهای فرهنگی آذربایجان غربی اظهار کرد: این استان از نظر تنوع و گستره میراث ناملموس، از گنجینهای ارزشمند برخوردار است و مجموعهای از خوراکها، آیینها، بازیها، مهارتهای سنتی و هنرهای بومی را در خود جای داده که هر یک بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی منطقه را بازنمایی میکنند.
خرازی با اشاره به برخی از نمونههای شاخص این میراث گفت: شیوههای سنتی تهیه نقل بیدمشک و حلوا هویج، آیین شال سالاما، کشتی سنتی، هنرهای دستی همچون ریزهکاری و منبتکاری و همچنین بازیهای بومی از جمله بشداش، داما و بازی قورد قویون، بخشی از جلوههای متنوع میراث ناملموس آذربایجان غربی هستند که ظرفیت شناسایی، مستندسازی، معرفی و پاسداری دارند.
وی با تاکید بر ضرورت توجه به ارزشهای فرهنگی نهفته در این عناصر افزود: هر یک از این جلوهها، فراتر از یک مهارت، سرگرمی یا شیوه سنتی، حامل بخشی از دانش بومی، تجربه تاریخی و نظام ارتباطی جوامع محلی است و شناخت علمی آنها میتواند به درک عمیقتر از ریشهها و مؤلفههای هویت فرهنگی منطقه کمک کند.
خرازی در پایان، شناسایی و پاسداری از میراث ناملموس را مستلزم توجه مستمر به حاملان و انتقالدهندگان این میراث دانست چراکه استمرار حیات این سرمایه فرهنگی، بیش از هر چیز به تداوم حضور انسانها، انتقال تجربهها و بازتولید آن در متن زندگی اجتماعی وابسته است.
انتهای پیام/
نظر شما