عود، هنری از هزاره‌های تاریخ/ از دنیای کهن تا موسیقی معاصر

هنر ساختن و نواختن عود، یکی از جلوه‌های ارزشمند میراث موسیقایی ایران و منطقه خاورمیانه است که در پیوند میان دانش سنتی چوب‌کاری، مهارت سازگری و تجربه موسیقایی نسل‌های مختلف شکل گرفته است. این هنر که ریشه در تاریخ طولانی سازهای زهی مضرابی دارد، علاوه بر برخورداری از ویژگی‌های فنی و صوتی منحصربه‌فرد، بخشی از حافظه فرهنگی و سنت‌های موسیقایی جوامع منطقه به شمار می‌رود و در سال ۲۰۲۲ با مشارکت ایران و سوریه در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو به ثبت رسید.

میراث آریا: پیشینه عود را باید در تاریخ سازهای زهی باستانی منطقه خاورمیانه جست‌وجو کرد. در تاریخ موسیقی ایران، بربط از جمله سازهای شناخته‌شده دوران پیش از اسلام است که در دوره ساسانی جایگاه ویژه‌ای داشت. این ساز در نگاره‌ها، روایت‌های تاریخی و منابع مربوط به موسیقی ایران باستان مورد توجه قرار گرفته است. پژوهشگران تاریخ موسیقی، بربط را از سازهای مرتبط با خانواده عود می‌دانند که در جریان تحولات فرهنگی و ارتباطات میان تمدن‌های ایران، بین‌النهرین و دیگر سرزمین‌های منطقه، دستخوش تغییرات ساختاری و اجرایی شده است.

در گذر زمان، سازهای خانواده لوت در مناطق مختلف خاورمیانه گسترش یافتند و هر جامعه متناسب با سنت‌های موسیقایی و امکانات بومی خود، تغییراتی در ساختار و شیوه اجرای آنها ایجاد کرد. عود به‌تدریج به یکی از سازهای مهم موسیقی منطقه تبدیل شد و در موسیقی دستگاهی، مقامی و سنتی جوامع مختلف جایگاه پیدا کرد.

دانش سازگری؛ از انتخاب چوب تا شکل‌گیری کاسه عود

ساخت عود فرآیندی تخصصی است که به شناخت ویژگی‌های چوب، مهارت در شکل‌دهی اجزای ساز و آگاهی از اصول تولید صوت نیاز دارد. این ساز معمولاً از کاسه‌ای گلابی‌شکل، صفحه رویی، دسته کوتاه، خرک، شیطانک و مجموعه‌ای از سیم‌ها تشکیل شده است. کاسه طنینی عود از قطعات باریک چوب ساخته می‌شود که با دقت در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و شکل منحنی بدنه ساز را ایجاد می‌کنند.

انتخاب چوب از مهم‌ترین مراحل ساخت عود است. سازندگان با توجه به ویژگی‌هایی مانند وزن، استحکام، انعطاف‌پذیری و قابلیت انتقال ارتعاش، از انواع چوب برای ساخت اجزای مختلف ساز استفاده می‌کنند. گردو، توت، صنوبر و برخی چوب‌های سخت از جمله مواد مورد استفاده در ساخت عود هستند. آماده‌سازی چوب، برش قطعات، شکل‌دهی کاسه، نصب صفحه و اتصال دسته از مراحل اصلی ساخت این ساز به شمار می‌روند.

در برخی شیوه‌های سنتی، برای آماده‌سازی چوب و افزایش قابلیت شکل‌پذیری آن از آب و بخار استفاده می‌شود. پس از شکل‌گیری کاسه، قطعات با دقت در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و صفحه رویی که نقش مهمی در انتقال ارتعاش و تولید صدا دارد، بر بدنه نصب می‌شود. در ادامه، خرک، دسته، گوشی‌ها و دیگر اجزای ساز تکمیل و سیم‌ها نصب می‌شوند. تزئینات چوبی و نقوش هندسی نیز در برخی نمونه‌ها به زیبایی ظاهری ساز می‌افزایند.

شیوه نوازندگی و جایگاه عود در موسیقی ایرانی

نواختن عود نیز مجموعه‌ای از مهارت‌های فنی و دانش موسیقایی را در بر می‌گیرد. نوازنده ساز را روی پا قرار می‌دهد و با یک دست روی سیم‌ها انگشت‌گذاری می‌کند و با دست دیگر به کمک مضراب به سیم‌ها ضربه می‌زند. صدای گرم و پرطنین عود، امکان اجرای ملودی‌های متنوع و همراهی با آواز را فراهم می‌کند و این ساز در تکنوازی و گروه‌نوازی کاربرد گسترده‌ای دارد.

عود در سنت‌های موسیقایی ایران و سوریه و دیگر کشورهای منطقه، علاوه بر نقش هنری، جایگاهی فرهنگی و اجتماعی دارد. این ساز در محافل موسیقی، مراسم فرهنگی، اجراهای سنتی و آموزش موسیقی حضور داشته و شیوه‌های نواختن آن از طریق استادان و هنرمندان به نسل‌های بعد منتقل شده است.

انتقال مهارت‌ها از استادکاران به نسل‌های آینده

انتقال دانش ساخت عود عمدتاً از طریق شاگردی نزد استادکاران و حضور در کارگاه‌های سازگری انجام گرفته است. هنرجویان در کنار استادان با انتخاب چوب، شناخت ویژگی‌های صوتی مواد اولیه، روش‌های ساخت بدنه و تنظیم اجزای ساز آشنا می‌شوند. این شیوه آموزش تجربی موجب شده است بخش مهمی از دانش مرتبط با ساخت عود در قالب مهارت‌های عملی و تجربه‌های نسل‌های پیشین حفظ شود.

در حوزه نوازندگی نیز آموزش مستقیم، تمرین مستمر و آشنایی با سنت‌های موسیقایی نقش اساسی در تداوم این هنر دارند. شناخت مقام‌ها و نغمه‌ها، شیوه‌های مضراب‌زنی، تکنیک‌های انگشت‌گذاری و توانایی اجرای بداهه از جمله مهارت‌هایی است که نوازندگان در مسیر آموزش به دست می‌آورند.

ثبت جهانی؛ پاسداری از یک میراث موسیقایی مشترک

ثبت مشترک هنر ساختن و نواختن عود در سال ۲۰۲۲ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت، اهمیت این ساز را به‌عنوان بخشی از میراث مشترک فرهنگی منطقه مورد تأکید قرار داد. این ثبت تنها به معرفی یک ساز موسیقایی محدود نمی‌شود، بلکه مجموعه‌ای از دانش‌ها و مهارت‌ها شامل انتخاب و آماده‌سازی چوب، ساخت ساز، شیوه‌های نوازندگی، آموزش موسیقی و انتقال سنت‌های اجرایی را در بر می‌گیرد.

حفظ این میراث نیازمند حمایت از سازندگان و نوازندگان، تقویت آموزش نسل جوان، مستندسازی شیوه‌های سنتی ساخت و نواختن و فراهم کردن زمینه استمرار فعالیت کارگاه‌های سازگری است. عود به‌عنوان یکی از پیوندهای تاریخی موسیقی ایران با فرهنگ‌های همسایه، همچنان ظرفیت مهمی برای معرفی میراث موسیقایی ایران و گسترش ارتباطات فرهنگی میان ملت‌ها دارد.

انتهای پیام/

کد خبر 1405090100075
دبیر مهدی نورعلی

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha