علی نعیمی نویسنده و روزنامهنگار در یادداشتی درباره فیلم «بهشت تبهکاران» نوشت: «بهشت تبهکاران» تازهترین ساخته مسعود جعفری جوزانی، تلاشی جاهطلبانه برای بازخوانی یکی از پروندههای پیچیده و کمتر روایتشده تاریخ معاصر ایران است؛ تلاشی که در عین برخورداری از ظرفیتهای دراماتیک قابل توجه، در اجرا با چالشهایی مواجه میشود که مانع از تحقق کامل پتانسیلهای آن شده است. جوزانی که پیشتر نیز علاقه و تسلط خود بر روایتهای تاریخی را در آثاری چون «در مسیر تندباد» و «در چشم باد» نشان داده، اینبار به سراغ ماجرای قتل احمد دهقان در دهه ۲۰ خورشیدی رفته است؛ دورهای پرالتهاب که فضای مناسبی برای خلق درامی سیاسی-اجتماعی را فراهم میکند.
فیلم در دقایق ابتدایی خود، تصویری نسبتاً دقیق و باورپذیر از فضای ملتهب آبادان در سالهای پایانی دهه بیست ارائه میدهد. تقابل نیروهای ملیگرا و طرفداران حزب توده، حضور شرکت نفت و تنشهای اجتماعی، همگی بهخوبی در پسزمینه روایت شکل میگیرند و نشان از پژوهش قابل قبول سازندگان دارند. در همین فضا، شخصیت حسن جعفری بهعنوان کارمندی جوان و درگیر در مناسبات پیچیده سیاسی معرفی میشود؛ شخصیتی که قرار است بهمرور در مرکز یک معمای جنایی و سیاسی قرار گیرد.
نقطه قوت مهم فیلم، انتخاب سوژهای است که ذاتاً واجد کشش دراماتیک است. پرونده قتل احمد دهقان، با لایههای تو در توی سیاسی، روابط پشتپرده و ابهام در انگیزهها، این امکان را فراهم میکند که فیلمساز روایتی پرتعلیق و چندوجهی خلق کند. جوزانی نیز در بخشهایی از فیلم، بهویژه تا میانه اثر، موفق میشود این ظرفیت را بالفعل کند. روایت با ریتمی نسبتاً مناسب پیش میرود و گرههایی که در مسیر داستان ایجاد میشوند، تماشاگر را به پیگیری ادامه ماجرا ترغیب میکنند.
با این حال، یکی از چالشهای اصلی «بهشت تبهکاران» به ساختار روایی آن بازمیگردد. زمان طولانی فیلم، که به حدود ۱۴۰ دقیقه میرسد، در غیاب تمهیدات دراماتیک لازم، به تدریج به عاملی فرساینده تبدیل میشود. برخلاف برخی آثار بلند در سینمای جهان که با تنوع روایی و پیچیدگیهای ساختاری، مخاطب را تا پایان همراه میکنند، اینجا کشدار شدن روایت، بیش از آنکه به تعمیق شخصیتها یا گسترش جهان داستان کمک کند، به پراکندگی آن دامن میزند.
این پراکندگی بیش از هر چیز در پرداخت شخصیتها نمود پیدا میکند. فیلم مجموعهای از کاراکترهای فرعی را معرفی میکند که برخی از آنها، بهویژه در نیمه دوم، کارکرد مشخصی در پیشبرد درام ندارند. روابط عاطفی شکلگرفته در داستان، از جمله ارتباطات حسن جعفری با زنان پیرامونش، نیمهکاره رها میشوند و فرصت بسط دراماتیک پیدا نمیکنند. همچنین خط داستانی مربوط به برادر تحت تعقیب او، با وجود ظرفیت بالقوه، بهطور کامل در بافت اصلی روایت ادغام نمیشود.
در سطحی کلانتر، فیلم در پاسخ به پرسش محوری خود نیز تا حدی مردد باقی میماند. اینکه آیا حسن جعفری قربانی یک توطئه سیاسی بوده یا عاملی آگاه در یک نقشه از پیش طراحیشده، پرسشی است که انتظار میرود فیلم بهتدریج به آن نزدیک شود. اما روایت به جای تمرکز بر این خط اصلی، در مقاطعی به حاشیه میرود و با افزودن شخصیتها و موقعیتهای جدید، از مسیر اصلی فاصله میگیرد. این مسئله بهویژه در پرده پایانی پررنگتر میشود؛ جایی که ورود عناصر مربوط به درام دادگاهی، بدون زمینهسازی کافی، انسجام اثر را تحت تأثیر قرار میدهد.
با وجود این کاستیها، نمیتوان از جنبههای مثبت فیلم چشمپوشی کرد. «بهشت تبهکاران» از نظر فنی، اثری قابل قبول است. طراحی صحنه و لباس، به بازآفرینی فضای تاریخی کمک کرده و موسیقی و صداگذاری نیز در ایجاد حالوهوای اثر مؤثر هستند. جوزانی در هدایت کلی پروژه، همچنان نشان میدهد که به مختصات سینمای تاریخی آشناست و در خلق اتمسفر، تجربه و مهارت دارد.
در حوزه بازیگری نیز فیلم با ترکیبی ناهمگون مواجه است. در حالی که برخی بازیگران، بهویژه در نقشهای مکمل، به فضای اثر نزدیک شدهاند، انتخابهایی نیز وجود دارد که چندان با مختصات شخصیتی کاراکترها همخوان نیست. با این حال، نمیتوان عملکرد کلی گروه بازیگران را یکدست ارزیابی کرد و این ناهمگونی، خود به یکی از عوامل کاهش تأثیرگذاری درام تبدیل شده است.
در مجموع، «بهشت تبهکاران» را میتوان تلاشی قابل احترام در مسیر پرداختن به تاریخ معاصر ایران در قالب سینما دانست؛ تلاشی که اگرچه در اجرا به انسجام و تمرکز بیشتری نیاز داشته، اما نشاندهنده تداوم دغدغههای یک فیلمساز کهنهکار برای روایت برهههای مهم تاریخی است. فیلم بیش از آنکه اثری کاملاً موفق باشد، تجربهای میانحال اما ارزشمند است که میتواند زمینهساز توجه بیشتر سینمای ایران به سوژههای تاریخی پیچیده و کمتر روایتشده باشد.
انتهای پیام/
نظر شما