عالیه چنگیزی، پژوهشگر و فعال حوزه فرهنگی- اجتماعی در یادداشتی نوشت: بافتهای تاریخی به عنوان عرصههای تبلور حافظه جمعی و تاریخی و هویت بومی، نقشی تعیین کننده در روند حیات فرهنگی شهر ایفا میکنند.
بافت قدیم بهبهان نیز با برخورداری از عناصر معماری اقلیم محور، بهرهگیری از مصالح طبیعتمحور و الگوهای فضایی برآمده از زیست بوم منطقه، سندی زنده از تمدن و تعاملات اجتماعی گذشتگان است که در فرهنگ و مذهب بومی ریشه دارد. از منظر برنامهریزی شهری، بهسازی این بافت نه صرفاً یک مداخله کالبدی، بلکه فرآیندی در جهت بازآفرینی هویت بنیان، شناخته میشود. فرسودگی فعلی این بافت، نهتنها تهدیدی برای ایمنی و رفاه ساکنان است، بلکه گسستی میان ساختار اجتماعی مدرن و ریشههای هویتی شهر ایجاد کرده است.
رویکرد شهری در این حوزه، بر حفاظت فعال استوار است؛ به گونهای که ضمن ارتقای زیرساختها و کارکردهای نوین، اصالت کالبدی شامل فرمها، مصالح و تناسبات فضایی به عنوان مؤلفههای کلیدی هویت فرهنگی حفظ گردد. از سوی دیگر، بافت تاریخی بهبهان تنها در کالبد معماری و ساختار فضایی آن خلاصه نمیشود، بلکه در آیینها، مناسک، خوراک، و سنتهای مذهبی و اجتماعی نیز تجلی مییابد. این شهر در طول زمان، مجموعهای از آیین های عزاداری و سنتهای بومی را در خود پرورانده که بخشی از هویت فرهنگی آن را شکل دادهاند. از جمله این آیینها میتوان به عزاداری سه سنگ سنتی بهبهان و عزاداری واحد سنتی بهبهان اشاره کرد که بیانگر شیوههای بومی سوگواری در این منطقه اند. همچنین آیین کولکی، که در آن عزاداران به صورت نظامی و چهار نفره وارد زیارتگاههای شهر بهبهان میشوند، جلوهای از احترام جمعی به عزای امام حسین(ع) و پیوند عمیق مردم با مناسک مذهبی است.در همین راستا، مشعل گردانی سنتی نیز از دیگر رسوم کهن بهبهان به شمار میآید؛ رسمی که در گذشته، به دلیل نبود برق، با سه شیوه انجام میشد.
در یکی از این شیوه ها، مشعل بزرگی گردانده میشد که امروزه تنها در محلهای به نام محله پَر ردپای آن باقی مانده است. دو شیوه دیگر نیز شامل فانوسگردانی و شمع بوتلک بوده است؛ در شمع بوتلک، قوطیهایی مانند قوطی شیر بچه را سوراخسوراخ میکردند و درون آن شمع روشن میگذاشتند تا در تاریکی شب، نور و حرکت جمعی عزاداران را همراهی کند. این آیینها نه تنها کارکردی آیینی داشتهاند، بلکه بازتابی از خلاقیت، همبستگی و زیستجهان مردم بهبهان در گذشته هستند. از دیگر نمودهای سنتهای عزاداری در بهبهان که سالهاست برگزار نشده، نخلگردانی است.
نخل، اتاقکی شبیه تابوت است که با پارچه سیاه و انواع شالهای رنگی آراسته میشود و توسط مردم حمل میشود. در واقع، نخل نمادی از تابوت و سوگواری محرم در ایران است و در بسیاری از مناطق، بهویژه در مناطق دارای پیشینه مذهبی قوی، بخشی مهم از آیینهای عاشورایی را تشکیل میدهد. در طول سال، نخلها را در برابر یا داخل حسینیهها و مساجد نگهداری میکنند.
درباره نامگذاری «نخل»، این احتمال نیز وجود دارد که اشکال قدیمی تابوت از چوب و برگ درخت خرما ساخته میشده یا این نامگذاری به سبب تقدس و حرمت درخت خرما در فرهنگ ایران بوده است. علاوه بر آیینها، خوراکهای سنتی نیز بخش مهمی از میراث ناملموس بهبهان را تشکیل میدهند؛ خوراکهایی که ریشه در دانش بومی مردم دارند و از انتقال تجربه نسلها شکل گرفتهاند. از جمله این غذاها میتوان به نان محلی کُتُلَک، کتلک کلخونگ، باقله با آویشن و همچنین حلوای برنجی یا گِندی مخصوص بهبهان اشاره کرد. این خوراکها نه تنها بازتابدهنده سلیقه و شیوه زیست مردم منطقهاند، بلکه نشان میدهند که هویت شهری صرفاً در بنا و خیابان خلاصه نمیشود، بلکه در عادات روزمره، آیین های جمعی و طعمهای ماندگار نیز استمرار مییابد.
برگزاری سوگواره آیینی بازگشت به ریشهها در عمارت ارجانیان بهبهان با بهرهگیری از استراتژیهای مشارکتی و کاربری بین بخشی میتواند بافت قدیم بهبهان را از وضعیتی ایستا به فضایی پویا تبدیل کند. برپایی مراسم مذهبی و سنتی در بناهای تاریخی بازسازیشده در شهر بهبهان، نمونهای مشخص از زنده سازی و پویا سازی بافت قدیم شهر است. در نهایت، تداوم هویت تاریخی بهبهان در گرو مدیریتی یکپارچه است که میان الزامات توسعه پایدار شهری و ارزشهای میراثی، تعادلی راهبردی برقرار سازد. در چنین رویکردی، حفاظت از بافت تاریخی نه تنها حفاظت از کالبد، بلکه صیانت از حافظه جمعی، آیینهای بومی، خوراکهای سنتی و شیوههای زیست فرهنگی مردم بهبهان خواهد بود.
انتهای پیام/
نظر شما