میراث آریا _ همزمان با روز تهران بود که درهای موزه «دبستان خیام» در محدوده مرکزی پایتخت به روی علاقهمندان گشوده شد. این موزه که نتیجه پیگیریهای مستمر گروه مطالعاتی «تهران پلاک به پلاک» است، نه تنها بازنمایی تاریخ آموزشی ایران، بلکه سندی بر ضرورت حفظ میراث معماری مدرن محسوب میشود.
علیرضا مهیاری و شفق متولی، از دستاندرکاران این گروه مطالعاتی و فعالان حوزه «آرت دکو تهران» و «گردشگری معماری تهران»، در گفتوگو با خبرنگار میراثآریا، زوایای پنهانِ این مسیر هشتساله را تشریح کردند.
آغاز راه؛ از کنکاش در فضای مجازی تا پایش شهری
علیرضا مهیاری و شفق متولی، سرآغاز فعالیت رسمی خود را تیرماه ۱۳۹۴ و با راهاندازی پایگاه مجازی در اینستاگرام عنوان کردند.
مهیاری در این خصوص بیان کرد: این فعالیت رسمی، حاصل سالها کنکاش و شناخت معماری تهران بود. هدف نخستین ما، شناسایی و مستندنگاری ابنیه ارزشمند دوران معاصر، بهویژه بناهای دوره پهلوی بود.
وی افزود: گروه ما که آرشیو دیجیتالی آن به سال ۱۳۸۷ بازمیگردد، در تمام این سالها همواره در تلاش برای پایش و نظارت بر فعل و انفعالات شهری، تبیین معماری معاصر و کنشگری برای حفظ میراث شهری بوده است؛ بهگونهای که از سال ۱۳۹۷ مطالعه جریانهای معماری و گونهشناسی ابنیه در بافت تاریخی تهران نیز به سر فصلهای فعالیت ما اضافه شد.
دبستان خیام؛ برگی از تاریخ معماری نوین ایران
این فعالان میراث فرهنگی و گردشگری در تشریح اهمیت بنای دبستان خیام اظهار کردند که این مدرسه، یکی از ۱۲ مدرسه نوبنیادی است که در بازه زمانی سالهای ۱۳۱۶ تا ۱۳۲۱ خورشیدی، با هدف آموزش نسل جدید توسط «رولان مارسل دوبرول»، معمار فرانسوی و با همکاری «یوگینا آفتاندلیانس» و «یرواند بوداغیان» طراحی و اجرا شد.
متولی در ادامه با اشاره به تغییرات هویتی این بنا گفت: این مدرسه در طول دههها فراز و فرودهای بسیاری را پشت سر گذاشته و عناوین متعددی را به خود دیده است؛ از دبستان خیام در سال ۱۳۱۶، تا هنرستان مقدماتی پسران (۱۳۲۹-۱۳۴۲)، هنرسرای مقدماتی بهبهانی (۱۳۴۲-۱۳۵۴)، مرکز تربیت معلم فنی بهبهانی (۱۳۵۴-۱۳۵۸) و در نهایت هنرستان راهیان قدس که از سال ۱۳۵۸ تاکنون به حیات خود ادامه میدهد.
چالشهای مسیر ثبت؛ نبرد با نگاه سنتی به میراث
یکی از بخشهای مهم این گفتوگو، روایتِ دشواریِ ثبت ملی این بنا در سال ۱۳۹۸ بود. مهیاری در این باره خاطرنشان کرد: موضوع میراث معماری مدرن ایران هنوز در ابتداییترین گام یعنی پذیرش ارزشمندی این بناها فارغ از معیار قدمت، قرار دارد و متأسفانه در درک مبانی زیباییشناسی و هنری این میراث، گامهای مؤثری برداشته نشده است.
وی افزود: در شرایطی که نهادهایی نظیر ایکوموس در جهان شاخه میراث قرن بیستم را فعال کردهاند و دوکومومو (سازمان بینالمللی مستندسازی و حفاظت از بناهای مدرن) اعضای فعالی در کشورهای مختلف دارد، ایران تنها به عنوان عضوی غیرفعال در فهرست آنها دیده میشود. در سال ۱۳۹۸ که ما برای ثبت اقدام کردیم، حتی کتاب معماری دوبرول هنوز منتشر نشده بود و گروه ما بر اساس تجربیات میدانی و شناسنامه سبکی بنا، ارزشمندی آن را تشخیص داد که نهایتاً با تأیید مهندس بیژن شافعی به سرانجام رسید.
موزه دبستان خیام؛ گنجینهای از اسناد و ابزارهای آموزشی
این پژوهشگران در خصوص محتوای موزه اظهار کردند: موزه دبستان خیام تلاش دارد تنوعی از موضوعات مرتبط با تاریخ آموزش را به نمایش بگذارد.»
شفق متولی در معرفی این اشیاء گفت: در این موزه مجموعهای از ابزارهای کمک آموزشی شامل ویدیو پروژکتورهای قدیمی، دستگاههای تکثیر، ماشینحسابها و تلفنها به نمایش درآمده است. همچنین ابزارهای کارگاهی فنی و حرفهای شامل ماکت کامل ماشین، قطعات مستقل نظیر دیفرانسیل و ترمز، و ابزارهای کارگاههای خراطی، ریختهگری و ماشینابزار در معرض دید قرار گرفتهاند.
وی همچنین افزود: در بخش اسنادی، مجموعهای از جزوههای فنیحرفهای، کارنامههای تحصیلی، گواهیهای خدمت سربازی و اسناد اعزام دانشآموزان برای بورسیه خارج از کشور، تصویری گویا از تاریخ اداری و آموزشی مدرسه ارائه میدهد.
همافزایی برای یک هدف ملی
مهیاری و متولی در پاسخ به پرسشی درباره عوامل شکلگیری این موزه، آن را حاصل یک تلاش ۸ ساله دانستند. آنان بیان کردند: ثبت این مدرسه به عنوان یک اثر ملی، نیروی محرکهای بود که منجر به اتفاقات مثبت شد. از حمایتهای دکتر علیمحمد سعادتی، شهردار وقت منطقه ۱۲ که مانع از تخریب لبه مدرسه شد، تا همدلیهای دکتر کارگر (مدیر وقت موزهها) و دکتر پورعلی در بخش ثبت ابنیه، همگی در این راه حیاتی بودند.
آنان افزودند: همراهی دکتر حاجعلیاکبری در سازمان نوسازی برای تأمین هزینههای کارشناسی، پیگیریهای دکتر هادی نادری در معرفی پروژه به مجمع جهانی دوکومومو، و تلاشهای مدیران ادوار مدرسه بهویژه آقایان صادقی، ریاحی و بصایری، بسترساز این موفقیت بود. همچنین نمیتوان از نقش داوطلبانه مهندس محمدرضا اعتصامی و گروه تکاپو در طراحی و اجرای مبلمان موزه به سادگی عبور کرد.
افتتاح در «روز تهران»؛ فراتر از یک نماد
در بخش دیگری از این گفتوگو، این فعالان میراث فرهنگی بر اهمیت تداوم حیات موزه تأکید کردند. مهیاری اظهار کرد: تهران ناشناختههای ارزشمندی دارد که در ازدهام سوداگری زمین گم میشوند. افتتاح موزه در روز تهران، بهانهای بود تا مسئولیت اجتماعی خود را به انجام برسانیم.
متولی نیز افزود: اهمیت موزه دبستان خیام در این است که مدرسه همچنان به عنوان یک واحد آموزشی فعال است. ما معتقدیم موزه نباید صرفاً یک فضای ایستا باشد؛ بلکه باید به کارگاهِ تربیت و هویتبخشی تبدیل شود. متأسفانه فقدان زیرساختهای اداری برای همکاری میان آموزش و پرورش و صنعت گردشگری، چالش اصلی است. با این حال، ثبت بنا و افتتاح موزه باعث شد تا این مدرسه به عنوان مدرسه نمونه برای نصب سلول خورشیدی با مشارکت هابیتات انتخاب شود که این خود نمونهای از یک جریان بازآفرینی موفق است.
آنان در پایان بیان کردند: استفاده از پتانسیل موزه برای هیئتامنا قرار دادن دانشآموزان در کنار گروههای فعال، میتواند منجر به تقویت حس هویت و مسئولیت اجتماعی در این منطقه شود؛ پتانسیلی که اگرچه در ساز و کار اداری کنونی مغفول مانده، اما مسیر آینده این مدرسه را روشن ترسیم میکند.
انتهای پیام/
نظر شما