میراثآریا: هر سال با برگزاری اجلاس کمیته میراثجهانی، نگاه میلیونها نفر در سراسر جهان به تصمیمهایی دوخته میشود که سرنوشت برجستهترین آثار فرهنگی و طبیعی جهان را رقم میزند. اما آنچه در صحن اجلاس دیده میشود، تنها آخرین حلقه زنجیرهای طولانی از مطالعات، پژوهشها و ارزیابیهای تخصصی است؛ زنجیرهای که گاه سالها و حتی بیش از یک دهه به طول میانجامد.
نظام میراث جهانی بر پایه کنوانسیون حفاظت از میراثفرهنگی و طبیعی جهان که در سال ۱۹۷۲ به تصویب رسید، شکل گرفته است. این کنوانسیون با این اندیشه تدوین شد که برخی آثار، صرفنظر از مرزهای سیاسی و جغرافیایی، چنان ارزش استثنایی دارند که حفاظت از آنها مسئولیتی مشترک برای همه بشریت است.
بر همین اساس، یونسکو هر اثر تاریخی، طبیعی یا منظر فرهنگی را واجد شرایط ثبت جهانی نمیداند. نخستین شرط، اثبات «ارزش جهانی برجسته» است؛ مفهومی که هسته اصلی نظام میراث جهانی را تشکیل میدهد و به آثاری اطلاق میشود که اهمیت آنها فراتر از یک کشور یا یک منطقه بوده و برای تاریخ، فرهنگ یا طبیعت جهان ارزش استثنایی داشته باشد.
اما ارزش جهانی برجسته بهتنهایی کافی نیست. هر پرونده باید نشان دهد که اثر از اصالت و تمامیت برخوردار است؛ به این معنا که ویژگیهای تاریخی، فرهنگی یا طبیعی آن بهدرستی حفظ شده و عناصر اصلی تشکیلدهنده ارزش اثر همچنان پابرجا هستند.
افزون بر این، وجود نظام مدیریتی کارآمد، برنامههای حفاظتی، تعیین دقیق عرصه و حریم، سازوکار پایش مستمر، شناسایی تهدیدهای بالقوه و مشارکت ذینفعان محلی، از جمله الزاماتی است که در تدوین هر پرونده ثبت جهانی مورد توجه قرار میگیرد.
بر اساس دستورالعملهای اجرایی کنوانسیون، آثار بر پایه ۱۰ معیار ارزیابی میشوند؛ ۶ معیار فرهنگی و ۴ معیار طبیعی. هر پرونده باید دستکم یکی از این معیارها را احراز کند تا امکان ورود به مرحله بررسی نهایی را داشته باشد. این معیارها از شاهکار بودن در خلاقیت انسانی و گواهی منحصربهفرد بر یک سنت فرهنگی گرفته تا نمایش فرایندهای زمینشناختی، زیستبومهای استثنایی و تنوع زیستی را در بر میگیرند.
فرایند ثبت جهانی نیز از تهیه پرونده آغاز نمیشود. هر کشور ابتدا باید اثر مورد نظر را در «فهرست موقت» خود قرار دهد؛ فهرستی که مبنای برنامهریزی برای نامزدیهای آینده است. تنها آثاری که در این فهرست قرار دارند، امکان ارائه پرونده رسمی برای ثبت جهانی را خواهند داشت.
پس از تدوین پرونده، ارزیابیهای تخصصی آغاز میشود. در حوزه آثار فرهنگی، شورای بینالمللی بناها و محوطهها مسئول بررسی کارشناسی است و در حوزه آثار طبیعی، این مسئولیت بر عهده اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت قرار دارد. همچنین مرکز بینالمللی مطالعه حفاظت و مرمت اموال فرهنگی نیز در حوزه حفاظت و ظرفیتسازی نقش مشورتی ایفا میکند.
کارشناسان این نهادها با بررسی اسناد، بازدیدهای میدانی و ارزیابی وضعیت حفاظتی، گزارشهای فنی خود را تهیه و به کمیته میراث جهانی ارائه میکنند.
تصمیم نهایی درباره هر پرونده، در اجلاس سالانه کمیته میراثجهانی و از سوی کشورهای عضو این کمیته اتخاذ میشود. اعضا با اتکا به پرونده، گزارشهای کارشناسی و مباحث مطرحشده در اجلاس، یکی از چهار تصمیم را اتخاذ میکنند: ثبت، ارجاع برای رفع نواقص، تعویق برای تکمیل مطالعات یا عدم ثبت.
به همین دلیل، ثبت جهانی نتیجه تعامل میان پژوهشهای علمی، ارزیابیهای فنی، الزامات حقوقی، برنامههای مدیریتی و تصمیمگیری بینالدولی است.
با این حال، ثبتجهانی پایان مسیر نیست. کشورها پس از ثبت نیز متعهد میشوند از اثر حفاظت کنند، گزارشهای ادواری درباره وضعیت آن ارائه دهند و در صورت بروز تهدیدهای جدی، اقدامات لازم را برای صیانت از ارزشهای جهانی آن انجام دهند. در شرایط خاص، آثاری که با خطرات جدی روبهرو شوند، ممکن است در فهرست میراث جهانی در خطر قرار گیرند تا توجه و همکاری بینالمللی برای حفاظت از آنها افزایش یابد.
امروز فهرست میراث جهانی، روایتی از برجستهترین دستاوردهای تمدن انسانی و شگفتیهای طبیعت است. آثاری که هر یک بخشی از حافظه مشترک بشریت را نمایندگی میکنند و حفاظت از آنها، مسئولیتی فراتر از مرزهای سیاسی و منافع ملی است.
از همین منظر، ثبت جهانی بیش از آنکه یک عنوان افتخاری باشد، سازوکاری بینالمللی برای شناسایی، حفاظت و انتقال برجستهترین میراثفرهنگی و طبیعی به نسلهای آینده است؛ فرایندی که علم، پژوهش، مدیریت، همکاری جهانی و تعهد دولتها را در مسیر پاسداری از میراث مشترک انسانها به یکدیگر پیوند میزند.
انتهای پیام/
نظر شما