میراث‌آریا: نوروز از شناخته‌شده‌ترین آیین‌های فرهنگی در گستره‌ای وسیع از آسیا و مناطق پیرامونی آن است، جشنی که با فرارسیدن بهار و آغاز سال نو، مجموعه‌ای از آیین‌ها، سنت‌ها، مناسبات اجتماعی و جلوه‌های فرهنگ شفاهی را در میان جوامع مختلف زنده نگه داشته است. این آیین که در فرهنگ‌ها و زبان‌های گوناگون با نام‌هایی همچون نوروز، نووروز، نوروز، نوروز، ناوروز، نوروز و ناوریز شناخته می‌شود، در سال ۲۰۰۹ به ابتکار ایران و شش کشور دیگر در فهرست میراث‌فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو ثبت شد و در سال‌های بعد، با گسترش مشارکت کشورها، به یکی از پرونده‌های چندملیتی مهم این فهرست تبدیل شد.
بر اساس اطلاعات رسمی یونسکو، پرونده نوروز در نخستین مرحله با مشارکت جمهوری آذربایجان، هند، ایران، قرقیزستان، پاکستان، ترکیه و ازبکستان ارائه و در چهارمین نشست کمیته بین‌الدولتی پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس در سال ۲۰۰۹ ثبت شد. این ثبت، به معنای شناسایی نوروز به‌عنوان میراث زنده و مشترک جوامعی بود که این آیین را در بستر سنت‌ها و مناسبات فرهنگی خود پاس می‌دارند.
در سال ۲۰۱۶، دامنه این پرونده با پیوستن افغانستان، عراق، قزاقستان، تاجیکستان و ترکمنستان گسترش یافت و شمار کشورهای مشارکت‌کننده به ۱۲ کشور رسید. در ادامه، مغولستان نیز در سال ۲۰۲۴ به این پرونده پیوست و کمیته بین‌الدولتی یونسکو در نوزدهمین نشست خود در آسونسیون پاراگوئه، گسترش پرونده برای دربرگرفتن این کشور را تصویب کرد. به این ترتیب، پرونده کنونی نوروز ۱۳ کشور افغانستان، جمهوری آذربایجان، هند، ایران، عراق، قزاقستان، قرقیزستان، مغولستان، پاکستان، تاجیکستان، ترکیه، ترکمنستان و ازبکستان را دربرمی‌گیرد.
از ثبت هفت‌کشوری تا پرونده ۱۳کشوری
روند ثبت نوروز در یونسکو، نمونه‌ای روشن از سازوکار گسترش پرونده‌های چندملیتی در چارچوب کنوانسیون ۲۰۰۳ این سازمان است. در این سازوکار، کشورهایی که یک عنصر فرهنگی مشترک را در میان جوامع خود پاس می‌دارند، می‌توانند با همکاری یکدیگر برای شناسایی و ثبت آن اقدام کنند. همچنین پس از ثبت اولیه، امکان پیوستن کشورهای دیگری که جوامع آن‌ها حامل و پاسدار همان میراث هستند، با رعایت ضوابط و طی فرایند رسمی وجود دارد.
تصویب پیوستن مغولستان در سال ۲۰۲۴، تازه‌ترین مرحله از این روند درباره نوروز بود. براساس تصمیم کمیته بین‌الدولتی، این کشور با معرفی سنت ناوریز در میان جامعه قزاق‌تبار خود به پرونده پیوست. در اسناد یونسکو آمده است که بیش از ۱۳۰ هزار نفر از جمعیت قزاقستانی‌تبار مغولستان، بخشی از جامعه حامل این آیین را تشکیل می‌دهند و ناوریز یکی از مناسبت‌های مهم سالانه برای آنان به شمار می‌رود.
در توضیح این سنت در مغولستان، یونسکو به آیین‌هایی همچون استقبال از طلوع خورشید در روز ۲۲ مارس، روشن‌کردن شمع، آماده‌سازی خوراک سنتی کوژه و برگزاری بازی‌ها، رقابت‌های ورزشی، موسیقی و رقص‌های محلی اشاره کرده است. در این جامعه، نوروز علاوه بر مناسبت آغاز سال نو، فرصتی برای رفع کدورت‌ها، حل اختلاف‌ها، تسویه بدهی‌ها و تقویت همبستگی اجتماعی نیز محسوب می‌شود. این نمونه نشان می‌دهد که یک میراث مشترک، ضمن برخورداری از عناصر و ارزش‌های هم‌پیوند، می‌تواند در هر جامعه با ویژگی‌ها و صورت‌های اجرایی خاص خود تداوم یابد.
آیینی با پیشینه چند هزار ساله و گستره فرهنگی وسیع
یونسکو نوروز را جشنی با پیشینه بیش از سه هزار سال معرفی می‌کند که در بخش‌هایی از بالکان، حوزه دریای سیاه، قفقاز، آسیای مرکزی، خاورمیانه و دیگر مناطق برگزار می‌شود. این آیین با آغاز بهار و تجدید حیات طبیعت پیوند دارد و ارزش‌هایی همچون احترام به طبیعت، همبستگی اجتماعی، دوستی، صلح، آشتی و همسایگی را بازتاب می‌دهد.
در ایران، نوروز با لحظه اعتدال بهاری و آغاز سال خورشیدی پیوند دارد و نخستین روز فروردین را رقم می‌زند. این مناسبت در فرهنگ ایرانی مجموعه‌ای از رفتارها و سنت‌های اجتماعی و خانوادگی را دربرمی‌گیرد که در طول زمان، در مناطق مختلف کشور با صورت‌ها و جلوه‌های متنوع استمرار یافته‌اند.
خانه‌تکانی، آماده‌سازی برای سال نو، دیدار خویشاوندان و دوستان، هدیه‌دادن، پوشیدن لباس نو، سفره‌های نوروزی، دیدوبازدید و برگزاری آیین‌های محلی، از جمله جلوه‌هایی هستند که در بخش‌هایی از حوزه فرهنگی نوروز مشاهده می‌شوند. البته این سنت‌ها در همه کشورها و مناطق به شکل یکسان برگزار نمی‌شوند و هر جامعه، متناسب با تاریخ، زبان، باورها و شرایط اجتماعی خود، شیوه‌های ویژه‌ای برای پاسداشت نوروز دارد.
همین تنوع در کنار اشتراک معنایی، از ویژگی‌های مهم نوروز به‌عنوان میراث ناملموس مشترک است. آنچه جوامع مختلف را در این پرونده به یکدیگر پیوند می‌دهد، مشارکت در جشن آغاز بهار، توجه به نو شدن طبیعت و استمرار مجموعه‌ای از ارزش‌ها و مناسبات فرهنگی است که در هر منطقه با ویژگی‌های بومی خود بازآفرینی شده‌اند.
نوروز در ایران؛ پیوند تقویم، آیین و زندگی اجتماعی
جایگاه نوروز در فرهنگ ایرانی، در پیوند آن با تقویم خورشیدی، چرخه طبیعت و استمرار سنت‌های خانوادگی و اجتماعی قابل بررسی است. آغاز سال در لحظه اعتدال بهاری، این جشن را به رویدادی وابسته به یک پدیده نجومی تبدیل کرده است، پدیده‌ای که در آن طول روز و شب تقریبا برابر می‌شود و خورشید از دید ناظر زمینی از استوای سماوی عبور می‌کند.
نوروز در طول تاریخ ایران، در دوره‌ها و ساختارهای اجتماعی و سیاسی مختلف استمرار یافته و در کنار تحولات تاریخی، بخش مهمی از کارکردهای فرهنگی خود را حفظ کرده است. این جشن در منابع و روایت‌های تاریخی و ادبی ایران بازتاب گسترده‌ای دارد و در فرهنگ عمومی نیز با مفاهیمی چون آغاز دوباره، امید، پاکیزگی، پیوند خانوادگی و تجدید مناسبات اجتماعی همراه است.
با این حال، بررسی تاریخی نوروز نیازمند توجه به تفاوت میان پیشینه آیین، روایت‌های اسطوره‌ای درباره پیدایش آن و شواهد تاریخی مربوط به برگزاری آن در دوره‌های مختلف است. روایت‌هایی که نوروز را به پادشاهان اسطوره‌ای یا شخصیت‌های حماسی نسبت می‌دهند، بخشی از حافظه اسطوره‌ای و ادبی این جشن هستند اما نمی‌توان همه آن‌ها را به‌عنوان گزارش قطعی تاریخی از زمان و چگونگی پیدایش نوروز تلقی کرد. آنچه در بررسی میراث ناملموس اهمیت دارد، استمرار تاریخی و اجتماعی این آیین و انتقال آن در میان جوامع حامل است.
نوروز در ایران همچنین با تنوع فرهنگی و قومی کشور پیوند خورده است. از مناطق شمالی و غربی تا نواحی مرکزی، جنوبی و شرقی، مردم با آداب و رسوم محلی خود به استقبال سال نو می‌روند. این تنوع، در کنار اشتراک در مفهوم آغاز بهار، نشان‌دهنده ظرفیت نوروز برای ایجاد پیوند میان گروه‌های مختلف اجتماعی و فرهنگی است.
ثبت نوروز در یونسکو؛ شناسایی یک میراث زنده و مشترک
ثبت نوروز در فهرست نماینده میراث‌فرهنگی ناملموس بشریت، در چارچوب کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو انجام شده است، کنوانسیونی که هدف آن پاسداری از میراث ناملموس، احترام به میراث جوامع و گروه‌ها، افزایش آگاهی در سطوح محلی، ملی و بین‌المللی و فراهم‌کردن زمینه همکاری و مساعدت بین‌المللی است.
در این چارچوب، میراث ناملموس به سنت‌ها، دانش‌ها، مهارت‌ها، آیین‌ها و جلوه‌هایی گفته می‌شود که جوامع و گروه‌ها آن‌ها را بخشی از میراث‌فرهنگی خود می‌دانند و از نسلی به نسل دیگر انتقال می‌دهند. این میراث در عین استمرار، همواره در پاسخ به محیط، تاریخ و شرایط اجتماعی بازآفرینی می‌شود و به افراد و جوامع احساس هویت و تداوم می‌بخشد.
قرارگرفتن یک آیین در فهرست نماینده میراث‌فرهنگی ناملموس بشریت، به معنای واگذاری مالکیت این آیین به یک کشور یا تعیین انحصاری منشا آن نیست. منطق ثبت مشترک، شناسایی میراثی است که در میان جوامع چند کشور جریان دارد و پاسداری از آن نیز به همکاری و مشارکت همین جوامع وابسته است. از این منظر، ثبت نوروز در سال ۲۰۰۹ و گسترش آن در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۲۴، فرایندی برای به‌رسمیت‌شناختن گستره فرهنگی این آیین و تقویت همکاری میان کشورهای حامل آن بوده است.
این ثبت همچنین بر ضرورت مشارکت جوامع محلی و حاملان نوروز تاکید دارد، چراکه تداوم یک میراث زنده، بیش از هر چیز به حضور فعال مردمی وابسته است که آن را در زندگی روزمره خود اجرا می‌کنند، به نسل‌های بعد می‌آموزند و متناسب با شرایط زمان بازآفرینی می‌کنند.
از ثبت بین‌المللی تا پاسداری مستمر
در کنار ثبت نوروز در یونسکو، مجمع عمومی سازمان ملل متحد نیز در سال ۲۰۱۰، با تصویب قطعنامه‌ای، ۲۱ مارس را به‌عنوان «روز جهانی نوروز» به رسمیت شناخت. این اقدام در ادامه تلاش‌های کشورهای برگزارکننده نوروز برای معرفی ارزش‌های فرهنگی و انسانی این آیین در سطح بین‌المللی صورت گرفت و بر ظرفیت آن برای تقویت صلح، همبستگی و دوستی میان ملت‌ها تاکید کرد.
روز جهانی نوروز، در کنار ثبت این آیین در فهرست میراث ناملموس یونسکو، جایگاه بین‌المللی آن را تقویت کرده است، با این تفاوت که ثبت در یونسکو در چارچوب کنوانسیون پاسداری از میراث ناملموس انجام شده و نام‌گذاری روز جهانی نوروز از سوی مجمع عمومی سازمان ملل، اقدامی در سطح نظام ملل متحد است.
با وجود این شناسایی‌های بین‌المللی، تداوم نوروز همچنان به پاسداری عملی از سنت‌ها و مشارکت جوامع وابسته است. انتقال آیین‌ها به نسل‌های جدید، مستندسازی شیوه‌های متنوع برگزاری، حمایت از حاملان و کنشگران فرهنگی، تقویت برنامه‌های آموزشی و معرفی جلوه‌های محلی نوروز، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به استمرار این میراث کمک کند.
پرونده نوروز همچنین نمونه‌ای از ظرفیت میراث ناملموس برای توسعه همکاری‌های فرهنگی میان کشورهاست. مشارکت ۱۳ کشور در این پرونده نشان می‌دهد که میراث مشترک می‌تواند زمینه‌ای برای گفت‌وگو، تبادل تجربه و تقویت مناسبات فرهنگی فراتر از مرزهای سیاسی باشد. در این میان، ایران به‌عنوان یکی از کشورهای بنیان‌گذار پرونده و از مهم‌ترین حوزه‌های فرهنگی نوروز، نقشی محوری در معرفی و پاسداری از این آیین دارد.
امروز نوروز در گستره‌ای از آسیا و مناطق پیرامونی، با نام‌ها، آداب و جلوه‌های متنوع برگزار می‌شود، میراثی که ثبت آن در یونسکو بخشی از فرایند مستمر شناسایی و پاسداری از یک سنت زنده و مشترک است. گسترش پرونده از هفت کشور در سال ۲۰۰۹ به ۱۲ کشور در سال ۲۰۱۶ و سپس ۱۳ کشور در سال ۲۰۲۴، مسیر تبدیل یک نامزدی فرهنگی به نمونه‌ای از همکاری چندملیتی در پاسداری از میراث بشری را نشان می‌دهد.
انتهای پیام/
نظر شما