علی‌اکبر بنی‌اسدی، پژوهشگر حوزه گردشگری در یادداشتی نوشت:آب در سرزمینی مانند سمنان، فقط یک منبع طبیعی یا نیاز روزمره نیست؛ آب، تاریخ شکل‌گیری شهر، مناسبات اجتماعی، شیوه‌های معیشت و بخشی از حافظه جمعی مردم را در خود جای داده است. در شهری که زیستن در اقلیم خشک، به دانش، نظم و همکاری اجتماعی نیاز داشته، نظام تقسیم و آبیاری آب طی قرن‌ها به سازوکاری برای اداره زندگی تبدیل شده است. اکنون اعطای جایزه «میراث زنده آب» از یونسکو برای اثری درباره نظام سنتی آب و آبیاری سمنان، فرصتی فراهم آورده تا این میراث از محدوده مطالعات تاریخی و حافظه محلی فراتر رود و به موضوعی جدی در سیاست‌گذاری فرهنگی و گردشگری شهر تبدیل شود.
کتاب «هزار سال نظام آب و آبیاری در سمنان» نوشته محمد عزیزالدین، محمد عموزاده و محمودرضا دارایی، با حمایت مادی و معنوی شهرداری سمنان منتشر شده است. اهمیت این اثر در آن است که بخشی از دانش تاریخی و تجربه زیسته مردم را مستند کرده و تصویری از سازوکار مدیریت آب در یکی از شهرهای کم‌آب ایران ارائه می‌دهد. بر اساس مستندات مطرح‌شده در کتاب، توصیف‌های جغرافی‌دانان سده چهارم هجری از جوی‌های نوبتی و استخرهای سمنان، نشان می‌دهد که این نظام پیشینه‌ای بیش از هزار سال دارد. تداوم برخی شیوه‌های تقسیم آب و جایگاه استخرهای تاریخی نیز از ویژگی‌های قابل توجه این میراث است.
حمایت شهرداری از انتشار چنین اثری را باید اقدامی ارزشمند در مسیر مستندسازی میراث شهری دانست؛ با این حال، انتشار کتاب و دریافت جایزه نباید نقطه پایان کار تلقی شود. پرسش اصلی این است: چگونه می‌توان دانش و مهارتی را که در کتاب ثبت شده، به سرمایه‌ای زنده برای شهر و فرصتی اقتصادی و فرهنگی برای جامعه محلی تبدیل کرد؟
سمنان برای پاسخ به این پرسش، ظرفیت‌های قابل توجهی دارد. استخرهای تاریخی، مسیرهای انتقال و توزیع آب، شبکه سنتی آبیاری، باغ‌ها و باغ راه های تاریخی، آب‌انبارها، آسیاب های آبی ، فضاهای مرتبط با تقسیم آب و روایت‌های شفاهی آب‌داران و بهره‌برداران، اجزای یک منظومه به‌هم‌پیوسته‌اند. در این منظومه، آب از مسیرهای طبیعی و تاریخی به محدوده‌های شهری و باغ‌ها می‌رسیده و تقسیم آن بر اساس قواعد و سهم‌های مشخص که توسط شیخ علاالدوله سمنانی در قرن هفتم ساماندهی شده ، انجام می‌شده است. نقش میراب‌ها، محاسبان آب و شیوه‌های سنتی ثبت و تنظیم نوبت‌ها نیز نشان می‌دهد که مدیریت آب در سمنان واجد ابعاد فنی، اجتماعی و فرهنگی بوده است.
این مجموعه می‌تواند زمینه شکل‌گیری یک محصول گردشگری متمایز را فراهم کند: «گردشگری آب و آبیاری سمنان». محصولی که در آن گردشگر با یک روایت زنده و مرحله‌به‌مرحله از تاریخ آب مواجه شود؛ از شناخت سرچشمه‌ها و مسیرهای انتقال، تا بازدید از استخرها، مشاهده سازوکار تقسیم آب، آشنایی با باغ‌راه‌ها و شنیدن روایت کسانی که هنوز بخشی از این دانش را در زندگی روزمره حفظ کرده‌اند. چنین تجربه‌ای می‌تواند با گردشگری فرهنگی، تاریخی، آموزشی و حتی گردشگری علمی پیوند بخورد.
با وجود این ظرفیت‌ها، فاصله میان داشته‌های سمنان و جایگاه گردشگری آن همچنان قابل توجه است. نخستین ضعف، پراکندگی عناصر میراث آب و نبود یک روایت یکپارچه و قابل فهم برای گردشگر است. دوم، کمبود زیرساخت‌های معرفی و تفسیر میراث؛ از تابلوهای اطلاع‌رسانی و نقشه مسیر گرفته تا مراکز روایتگری و راهنمایان آموزش‌دیده. سوم، محدودبودن محصولات گردشگری سازمان‌یافته و نبود پیوند کافی میان میراث آب، باغ‌های تاریخی، بافت قدیم، بازار و سایر جاذبه‌های شهر است. افزون بر این، استمرار حیات نظام سنتی آب با چالش‌هایی مانند کاهش منابع آب، تغییر کاربری‌ها، فرسودگی برخی زیرساخت‌ها و کم‌رنگ‌شدن انتقال دانش میان نسل‌ها روبه‌روست. هر برنامه گردشگری نیز باید به این واقعیت توجه کند که آب، پیش از آنکه جاذبه‌ای برای بازدید باشد، منبع حیاتی مردم و محیط زیست است.
راه برون‌رفت، تدوین یک برنامه جامع برای برندسازی میراث آب سمنان است. این برنامه باید با تهیه نقشه جامع میراث آبی، مستندسازی مسیرها و عناصر تاریخی، تعیین وضعیت حفاظتی هر اثر و طراحی مسیرهای بازدید آغاز شود. فعال کردن اکوموزه میراث آب، تربیت راهنمایان تخصصی، تولید محتوای چندرسانه‌ای، طراحی تورهای موضوعی و مشارکت دادن آب‌داران، باغداران، پژوهشگران و کسب‌وکارهای محلی، گام‌های بعدی این مسیر هستند. همچنین لازم است شهرداری، اداره‌کل میراث فرهنگی، دانشگاه‌ها و نهادهای مرتبط با مدیریت آب، در قالب سازوکاری مشترک، مسئولیت‌ها و برنامه‌های اجرایی خود را مشخص کنند.
در این میان، جایزه «میراث زنده آب» باید به یک فرصت ارتباطی و راهبردی تبدیل شود. معرفی بین‌المللی این تجربه، توسعه همکاری‌های علمی با مراکز تخصصی میراث ناملموس و تولید محتوای چندزبانه می‌تواند نام سمنان را در شبکه مقاصد علاقه‌مند به میراث آب و مدیریت سنتی منابع طبیعی مطرح کند. البته برندسازی زمانی اعتبار خواهد داشت که پشتوانه آن حفاظت واقعی از میراث و مشارکت جامعه محلی باشد؛ تبلیغات بدون حفاظت، در بلندمدت به فرسایش همان سرمایه‌ای می‌انجامد که قرار است معرفی شود.
سمنان امروز یک امتیاز مهم در اختیار دارد: میراثی که هنوز می‌توان ردپای آن را در زندگی شهر جست‌وجو کرد. کتاب منتشرشده و جایزه به‌دست‌آمده، دو نقطه اتکا برای آغاز مسیری تازه‌اند. اکنون نوبت آن است که این دستاوردها به برنامه، مسیر گردشگری، تجربه بازدید و فرصت اقتصادی برای مردم تبدیل شوند. شاید زمان آن رسیده باشد که سمنان در کنار هویت تاریخی و جایگاه خود در جاده ابریشم، با عنوانی روشن و متمایز نیز شناخته شود: شهر میراث زنده آب و آبیاری ایران.
انتهای پیام/
نظر شما