میراث آریا: ابریشم از دیرباز یکی از ارزشمندترین مواد اولیه در تولید پوشاک و منسوجات بوده است. خاستگاه تاریخی پرورش کرم ابریشم را چین میدانند و این محصول در گذر زمان از طریق مسیرهای تجاری و ارتباطات فرهنگی به مناطق مختلف آسیا و سپس دیگر نقاط جهان راه یافت. اهمیت اقتصادی و فرهنگی ابریشم به اندازهای بود که یکی از مهمترین شبکههای ارتباطی تاریخ تجارت میان شرق و غرب، به نام جاده ابریشم شناخته شد.
ایران در این شبکه تجاری موقعیتی مهم داشت. مسیرهای ارتباطی میان چین، آسیای مرکزی، خراسان، سرزمینهای فلات ایران و مناطق مدیترانهای، زمینه انتقال کالاها، دانشها و فنون تولیدی را فراهم میکردند. ابریشم در این میان نهتنها کالایی تجاری، بلکه عاملی برای تبادل فرهنگی و انتقال فناوریهای مرتبط با بافندگی و رنگرزی بود.
بر اساس شواهد تاریخی، ابریشم از دوران باستان در ایران شناخته شده بود و تجارت آن میان ایران و چین در دورههای مختلف اهمیت فراوانی داشت. گسترش پرورش کرم ابریشم در داخل ایران نیز بهتدریج در مناطق مختلف کشور صورت گرفت و نواحی حاشیه دریای خزر به دلیل شرایط اقلیمی و پوشش گیاهی مناسب، به یکی از کانونهای مهم نوغانداری تبدیل شدند.
گیلان و مازندران؛ خاستگاه گسترش نوغانداری در شمال ایران
اقلیم مرطوب و پوشش گیاهی مناطق شمالی ایران، بهویژه گیلان و مازندران، شرایط مناسبی برای گسترش نوغانداری فراهم کرده بود. درخت توت که برگ آن غذای اصلی کرم ابریشم است، در این مناطق بهوفور وجود داشت و کشاورزان با تکیه بر دانش بومی و تجربه نسلهای پیشین، شیوههای پرورش کرم ابریشم را توسعه دادند.
بهتدریج این فعالیت به یکی از منابع درآمد خانوارهای روستایی تبدیل شد و با دیگر فعالیتهای کشاورزی و صنایع دستی پیوند خورد. نوغانداری در این مناطق تنها یک فعالیت تولیدی نبود، بلکه بخشی از شیوه زندگی و نظام معیشتی جوامع روستایی محسوب میشد و مراحل مختلف آن با مشارکت اعضای خانواده انجام میگرفت.
از تخم کرم ابریشم تا شکلگیری پیله
فرآیند تولید ابریشم سنتی با نگهداری تخمهای کرم ابریشم و فراهم کردن شرایط مناسب برای تفریخ آنها آغاز میشود. پس از خروج لاروها، پرورشدهندگان با استفاده از برگ تازه درخت توت، خوراک مورد نیاز آنها را تأمین میکنند. کرمها در دوره رشد خود چندین مرحله پوستاندازی را پشت سر میگذارند و با رسیدن به مرحله بلوغ، آماده تنیدن پیله میشوند.
در مرحله پیلهتنی، کرم ابریشم رشتهای پیوسته از ماده ابریشمی ترشح میکند و با پیچیدن آن به دور بدن خود، پیله را شکل میدهد. این مرحله از مهمترین بخشهای چرخه تولید است، زیرا کیفیت پیله و طول و استحکام رشتههای ابریشم در کیفیت محصول نهایی تأثیر مستقیم دارد.
برداشت پیلهها نیز در بسیاری از جوامع نوغاندار فعالیتی خانوادگی و جمعی بوده و با مشارکت اعضای خانواده انجام میشده است. شناخت زمان مناسب برداشت، شرایط نگهداری پیله و شیوه آمادهسازی آن برای استخراج رشتههای ابریشم، از جمله مهارتهایی است که در طول نسلها انتقال یافته است.
استخراج الیاف و تبدیل ابریشم به نخ بافندگی
پس از برداشت پیلهها، فرآیند استخراج رشته ابریشم آغاز میشود. پیلهها در شرایط مناسب حرارت داده میشوند تا ماده چسبنده طبیعی میان رشتهها نرم شود و امکان جداسازی الیاف فراهم آید. سپس رشتههای ظریف چند پیله به یکدیگر متصل میشوند تا نخ قابل استفاده برای بافندگی به دست آید.
این نخها پس از آمادهسازی و رنگرزی، برای تولید انواع پارچه و دستبافته مورد استفاده قرار میگیرند. شناخت میزان حرارت، زمان مناسب جداسازی رشتهها و نحوه تابیدن نخ از جمله مهارتهایی است که در کیفیت محصول نهایی تأثیر دارد.
دانش تولید ابریشم تنها به پرورش کرم محدود نیست. شناخت چرخه زیستی حشره، زمان مناسب تغذیه، شرایط دما و رطوبت، نحوه نگهداری پیلهها، استخراج رشتهها، ریسندگی و رنگرزی، همگی بخشهایی از مجموعه مهارتهایی هستند که طی نسلها شکل گرفتهاند. به همین دلیل، نوغانداری نمونهای از پیوند دانش طبیعت با تجربه کشاورزی و مهارتهای صنعتی و هنری انسان محسوب میشود.
ابریشم در هنرهای سنتی و اقتصاد جوامع محلی
ابریشم در ایران در تولید انواع پارچههای نفیس، فرش، قالیچه، پرده و دیگر محصولات دستباف کاربرد داشته است. ظرافت و درخشندگی این الیاف موجب شده بود منسوجات ابریشمی در بسیاری از دورههای تاریخی از ارزش اقتصادی و اجتماعی بالایی برخوردار باشند. پارچههای ابریشمی در برخی جوامع نشانه جایگاه اجتماعی و توان اقتصادی افراد بودند و در مراسم ازدواج، مناسبتهای خانوادگی و دیگر رویدادهای اجتماعی نیز مورد استفاده قرار میگرفتند.
اهمیت نوغانداری تنها در تولید یک ماده اولیه ارزشمند خلاصه نمیشود. این فعالیت در بسیاری از مناطق، زمینه همکاری خانوادگی و اجتماعی را فراهم میکرد و مراحل مختلف آن به تقسیم کار میان کشاورزان، پرورشدهندگان، ریسندگان، رنگرزان و بافندگان وابسته بود. از این منظر، تولید سنتی ابریشم بخشی از نظام اقتصادی و اجتماعی جوامع محلی و حلقه ارتباط میان کشاورزی و صنایع دستی به شمار میرود.
ثبت جهانی؛ میراث مشترک هفت کشور آسیایی
ثبت این میراث در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت در سال ۲۰۲۲ با مشارکت افغانستان، جمهوری آذربایجان، ایران، ترکیه، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان انجام شد. گستردگی جغرافیایی این پرونده نشاندهنده نقش مشترک کشورهای منطقه در حفظ و انتقال سنتهای مرتبط با تولید ابریشم است.
در ایران، نوغانداری و تولید سنتی ابریشم بهویژه در گیلان و گلستان از اهمیت تاریخی برخوردار بوده است. این دانش بومی در پیوند با تاریخ جاده ابریشم، بافندگی و صنایع دستی کشور قرار دارد و استمرار آن میتواند به حفظ مهارتهای سنتی، تقویت اقتصاد جوامع روستایی و انتقال دانش میان نسلها کمک کند.
پاسداری از این میراث مستلزم حمایت از نوغانداران، حفظ و توسعه کشت درخت توت، احیای شیوههای سنتی تولید و تقویت ارتباط میان زنجیره پرورش کرم ابریشم و کارگاههای بافندگی است. نوغانداری نمونهای از میراث زندهای است که در آن طبیعت، دانش بومی، اقتصاد محلی و هنر دستساز در یک چرخه پیوسته به یکدیگر متصل میشوند.
انتهای پیام/
نظر شما