میراثآریا _ شهر خرانق، که امروز به عنوان یکی از قطبهای گردشگری تاریخی و مذهبی استان یزد شناخته میشود، رازی بزرگ در سینه دارد؛ رازی به نام مشهدک که یادآور عبور کاروان نور و حضور حضرت علی بن موسی الرضا (ع) در این دیار است. این بنای کوچک اما با عظمت، نه تنها یک اثر معماری، بلکه پیوندگاه عمیق باورهای مردم کویر با خاندان نبوت است که پس از گذشت سدههای متمادی، هنوز هم کانون توجه شیفتگان اهل بیت و پژوهشگران تاریخ اسلام به شمار میآید.
شهر خرانق که در متون تاریخی با نام خورانق به معنای زادگاه خورشید یاد شده است، در سده سوم هجری قمری شاهد یکی از مهمترین وقایع تاریخ ایران بود. هجرت امام رضا (ع) از مدینه به مرو، نه یک سفر معمولی، بلکه یک جریان فرهنگی و اعتقادی بود که سرتاسر ایران را تحت تاثیر قرار داد. مأمون عباسی با اهداف سیاسی و برای کنترل حرکتهای علویان، مسیر حرکت امام را از میان بیابانها و مناطق کمجمعیت انتخاب کرد تا ارتباط ایشان با شیعیان در بصره و کوفه قطع شود. اما تاریخ نشان داد که این مسیر بیابانی، خود به کانونی برای ترویج معارف رضوی تبدیل شد. خرانق در این میان، جایگاهی ویژه یافت؛ چرا که آخرین منزلگاه حضور امام در جغرافیای امروز استان یزد پیش از حرکت به سمت خراسان بود.
مشهدک؛ نیایشگاهی که از ارادت رویید
در حاشیه شهر تاریخی خرانق و در نزدیکی کاروانسرای جهانی این منطقه، بنایی خشتی با گنبدی ساده و صمیمی جلب توجه میکند. این مکان که در میان مردم محلی به مشهدک یا مشهدگوک شهرت دارد، بر اساس باورهای ریشهدار و اسناد تاریخی، محل اقامت و اقامه نماز حضرت رضا (ع) است. مردم خرانق پس از شهادت امام، محل حضور ایشان را مقدس شمردند و با عشقی وصفناپذیر، بنایی بر آن ساختند تا نام و یاد آن حضرت در این نقطه برای همیشه جاویدان بماند. معماری این بنا کاملاً با اقلیم کویر سازگار است؛ دیوارهای ضخیم خشتی که سرمای شب و گرمای روز را در خود نگاه میدارند و فضایی آرام و روحانی برای خلوت با معبود فراهم میکنند.
واکاوی تاریخی در مسیر حرکت کاروان
علی سپهری، از پژوهشگران پیشکسوت و نویسندگان نامآشنای اردکانی، سالهای زیادی از عمر خود را صرف ردیابی مسیر حرکت امام رضا (ع) در ایران کرده است. او در بررسیهای میدانی و کتابخانهای خود به نتایج ارزشمندی دست یافته است که اهمیت شهر خرانق را دوچندان میکند. به گفته این پژوهشگر، امام (ع) در سال ۱۹۶ هجری قمری و در مسیر هجرت به مرو، از جاده قدیمی پشت خلدبرین به سوی رباط انجیره حرکت کردند. ایشان در روز ۳۰ آبان ماه به شهر خرانق وارد شدند و در جوار قلعه تاریخی این شهر توقف کردند. اقامت امام در این شهر، فرصتی برای اهالی فراهم آورد تا از نزدیک با منش و دانش امام معصوم آشنا شوند. سرانجام در ۲ آذرماه، کاروان رضوی مسیر خود را به سمت ساغند و رباط پشت ادامه داد تا راهی نیشابور شود. از آن زمان تاکنون، خرانق به عنوان یکی از مهمترین قدمگاههای رضوی در کشور شناخته میشود.
کتیبه سنگی؛ سندی زنده از قرن ششم
برخلاف برخی از اماکن که تنها بر پایه روایتهای شفاهی مقدس شمرده میشوند، مشهدک خرانق دارای اسناد کتبی و کتیبههای تاریخی است. یکی از ارزشمندترین این آثار، سنگنبشتهای است که در محراب این بنا قرار دارد. این کتیبه که به سال ۵۹۵ هجری قمری باز میگردد، با خط نسخ بر سنگی به ابعاد ۲۹ در ۲۷ سانتیمتر نقش بسته است. متن این کتیبه تایید میکند که این نقطه محل حضور و نماز امام رضا (ع) بوده است. وجود چنین سندی در قرن ششم هجری نشان میدهد که حتی ۳۰۰ سال پس از حضور امام، ارادت مردم به این مکان به قدری بالا بوده است که برای ثبت و بازسازی آن اقدام کردهاند. نامهایی چون ابوبکر بن علی بن نصر و یوسف بن علی بن محمد در این کتیبه به عنوان بانیان بازسازی بنا ذکر شده است که خود گویای مشارکت مردمی در صیانت از این میراث معنوی است.
باباخادم؛ نماد وفاداری در کویر
در فاصله کوتاهی از مشهدک، بقعه دیگری قرار دارد که به آرامگاه باباخادم معروف است. روایتهای محلی که سینه به سینه منتقل شده، حکایت از آن دارد که این مکان مزار یکی از خادمان همراه امام رضا (ع) است. گفته میشود این خادم وفادار در طول مسیر سفر دچار بیماری شد یا به دلیل کهولت سن در این نقطه وفات یافت و در جوار قدمگاه امام به خاک سپرده شد. حضور این مزار در کنار مشهدک، پیوستگی تاریخی و مذهبی این مجموعه را کامل میکند و زائران با حضور در این نقطه، یادی از همراهان صدیق ولایت نیز میکنند.
۳۰ آبان؛ تجلی هویت مذهبی در روز شهرستان
ارادت مردم شهر خرانق به حضرت رضا (ع) تنها در حفظ بنای مشهدک خلاصه نمیشود. این عشق در تار و پود تقویم فرهنگی این شهر نیز نفوذ کرده است. سالهاست که روز ۳۰ آبان، سالروز ورود امام به خرانق، به عنوان روز شهرستان جشن گرفته میشود. در این روز، شهر خرانق حال و هوایی متفاوت به خود میگیرد. هزاران نفر از سراسر استان یزد و حتی استانهای همجوار راهی این شهر میشوند تا در مراسمی باشکوه، یاد و خاطر آن هجرت تمدنساز را گرامی بدارند. برپایی موکبها، سخنرانیهای مذهبی، شعرخوانی در وصف امام هشتم و راهپیمایی به سمت مشهدک، از جمله برنامههایی است که هویت معنوی این شهر را تقویت میکند و پیوند نسل جوان را با میراث گذشتگان استحکام میبخشد.
خرانق؛ موزهای زنده در مسیر گردشگری
هرچند مشهدک نگین معنوی خرانق است، اما این شهر خود یک موزه بزرگ و سرگشاده محسوب میشود. قلعه تاریخی خرانق که با قدمتی چند هزار ساله بر فراز تپهای قرار دارد، شاهکاری از معماری دفاعی و مسکونی است. کوچههای باریک و مسقف (ساباطها) که برای مقابله با گرمای کویر طراحی شدهاند، خانههای چند طبقه خشتی و مسجد جامع با کتیبههای کهن، همگی از زیست خردمندانه مردم این دیار حکایت دارند. منارجنبان خرانق نیز که از معدود نمونههای مشابه در ایران است، نشاندهنده دانش مهندسی پیشرفته در سدههای گذشته است. پل تاریخی شهر که برای هدایت آب به مزارع ساخته شده، یکی دیگر از جاذبههایی است که در کنار مشهدک، بستهای کامل از گردشگری تاریخی، طبیعی و مذهبی را به بازدیدکنندگان ارائه میدهد.
صیانت میراثفرهنگی از میراث ناملموس و ملموس
ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان یزد در دهههای اخیر، توجه ویژهای به شهر خرانق و به خصوص یادمان مشهدک داشته است. عملیات مرمت و بازسازی این بنا در سالهای ۱۳۸۵ و ۱۳۸۹ با دقت بسیار انجام شد. در این طرحها، تلاش شد تا از مصالح سنتی مانند خشت و ساروج استفاده شود تا اصالت بنا خدشهدار نشود. همچنین ثبت مراسم روز شهرستان در فهرست آثار ناملموس کشور، گامی بلند در راستای حفظ این آیینهای ارزشمند بود. مسئولان بر این باورند که صیانت از مشهدک تنها حفظ یک بنای چهاردیواری نیست، بلکه حفاظت از حافظه تاریخی یک ملت و ارادت قلبی آنها به خاندان عصمت و طهارت است.
نقش مشهدک در رونق گردشگری مذهبی
امروز گردشگری مذهبی یکی از شاخههای پرطرفدار در صنعت توریسم جهانی است. شهر خرانق با دارا بودن مشهدک، ظرفیت بسیار بالایی برای تبدیل شدن به یکی از ایستگاههای اصلی در مسیر گردشگری رضوی دارد. زائرانی که از سمت جنوب و مرکز ایران راهی مشهد مقدس هستند، با توقف در خرانق و زیارت این قدمگاه، میتوانند ارتباط روحی عمیقتری با مسیر حرکت امام پیدا کنند. توسعه زیرساختهای اقامتی در نزدیکی این بنا و معرفی گسترده آن در رسانههای ملی و بینالمللی، میتواند به شکوفایی اقتصادی شهر و اشتغالزایی برای جوانان خرانقی منجر شود.
پایانی بر یک هجرت، آغازی بر یک ارادت
مشهدک خرانق، یادگاری از روزهایی است که کویر یزد میزبان قدمهای پربرکت امام رئوف بود. این بنای خشتی کوچک، صدای تاریخ را در خود جای داده است؛ صدای گامهای کاروانی که مسیر تاریخ ایران را تغییر داد. خرانق، از یک روستای کوچک در سدههای پیشین به شهری با عظمت در عصر حاضر تبدیل شده است، اما آنچه ثابت مانده، عشق و ایمان مردم این مرز و بوم به ارزشهایی است که امام رضا (ع) برای آنها به ارمغان آورد. امروز مشهدک بیش از هر زمان دیگری میدرخشد و با آغوشی باز، پذیرای مسافران و زائرانی است که در جستجوی معنویت و آرامش، راهی دل کویر میشوند. وظیفه ما در این عصر، انتقال این امانت گرانبها به نسلهای آینده است تا بدانند که ایران زمین، همواره قدمگاه پاکان و مأمن دلدادگان بوده است.
انتهای پیام/
نظر شما