منصوره رضوی، کارشناس ارشد مردم‌شناسی، در گفت‌وگو با خبرنگار میراث‌آریا با تأکید بر نقش بنیادین طبیعت در شکل‌گیری فرهنگ و دانش بومی، از روستای پامنار «Pâmenâr» «pamenar village» به‌عنوان نمونه‌ای شاخص از همزیستی انسان و محیط زیست «Environment» یاد کرد و گفت: این روستا با برخورداری از تنوع قابل توجه گیاهی، بستری برای شکل‌گیری شیوه‌های معیشت، درمان، خوراک و صنایع‌دستی بومی بوده است.
این‌ مردم‌شناس، با اشاره به اینکه طبیعت«Nature» به‌عنوان گستره اصلی آفرینش همواره مورد توجه جوامع انسانی بوده است، اظهار کرد: بخش عمده و قابل اهمیت این گستره را گیاهان تشکیل می‌دهند که با وجود تنوع گونه‌ای، تأمین‌کننده اصلی و ناجی همیشگی در حفظ سلامت انسان بوده‌اند و همواره رسیدن به آن، آگاهی و دانش محلی مردمی را می‌طلبد که این شعور و توانایی را به تجربه، نسل به نسل آموخته و به کار برده‌اند.
وی افزود: روستای پامنار «Pâmenâr»«pamenar village» در امتداد کوه‌های زاگرس، در بخش سَردَشت و منطقه شهی«šehi»، شهیون «šahyun»، حدود ۴۵ کیلومتری شمال شهرستان دزفول در استان خوزستان قرار دارد. این موقعیت جغرافیایی تنوع قابل توجهی از پوشش گیاهی را فراهم آورده است. در چنین شرایطی مردم بومی بواسطه حیات و نیاز، به بهره‌برداری از گیاهان که نقش تعیین‌کننده‌ای در طبیعت دارند پرداخته‌اند.
رضوی با بیان اینکه مردم این روستا از عشایر لر بختیاری هستند، ادامه داد: مردم روستا پامنار «pamenar village» از عشایر لر بختیاری هستند که سال‌های زیادی است در این منطقه سکونت دارند. ایشان از پدران و مادران خود آموخته‌اند که چگونه از محیط زیست «Environment» خود به بهترین شکل برای ساخت ابزار، جمع‌آوری میوه‌های فصلی و مصرف آن، برداشت گیاهان علفی و کاربردهای درمانی و خوراکی بهره‌برداری نمایند.
او درباره صنایع‌دستی منطقه نیز گفت: تعداد زیادی از زنان این روستا تولیداتی در زمینه صنایع دستی، در دانش کپوبافی «kapu» دارند و از این طریق کمک قابل توجهی به درآمد خانواده می‌کنند. مردان نیز در تهیه مواد اولیه و ابزار کار نیز مشارکت دارند و در بخش دیگری خود تولیدکننده ادوات حصیری بافته شده از برگ‌های درخت نخل چون: سفره‌های حصیری، کلاه و... هستند. کپوبافی یکی از رشته‌های بومی این منطقه است. مواد اولیه در ساخت کپو گیاه کرتک «kertak» (گیاهی علفی از تیره گندمیان) و برگ‌های جوان درخت نخل با نام «پیش» «piš» است که در نهایت در طرح‌های گوناگون برای مصارف مختلف کاربردی و تزئینی بافته می‌شود.
رضوی با اشاره به گونه‌های گیاهی پیرامون روستا توضیح داد: در اطراف این منطقه پوشش فراوانی از درختچه‌های بادام وحشی (بادام تلخ) وجود دارد که در گویش محلی «بایم کهی»«bâyom kohi» نامیده می‌شود. شکوفه‌های زیبا و معطر سپید رنگ آن در زمستان چـشم هـر بیننده‌ای را خیره می‌کند. از شاخه‌های این درختچه سبد بافته می‌شود، میوه‌های رسیده توسط مردم محلی جمع‌آوری و پس از انجام مراحلی با فرآوری شدن(خیساندن، پختن و نمکی کردن بادام)، تلخی آن را گرفته و اصطلاحاً آن را شیرین و قابل خوردن می‌کنند. مغز بادام عنوان تنقلات محلی مصرف شده و گاهی با فروش آن به درآمد خانواده کمک می‌کنند. مغز بادام در تهیه و فرآوری خیگ پوستی بکار می‌رود.
وی افزود: گونه‌ای درختی از تیره‌ی پسته به نام کَلخُنگ وجود دارد که مردم بومی آن را «کلخنگ» «kolxong» می‌نامند. این گونه با میوه‌هایی سخت، به رنگ سبز تیره و طعمی تند در جنگل‌های مرتفع این منطقه و اطراف روستا به چشم می‌خورد. در اوایل پاییز برداشت و به عنوان تنقلات مصرف می‌کنند. از کوبیدن آن همراه خرمای بدون هسته خوراکی مخصوص و مقوی به نام «خرما کُلخُنگ» جهت استفاده در زمستان تهیه می‌کنند.
این کارشناس مردم‌شناسی در ادامه گفت: سِدر از تیره عناب با نام محلی «کنار» «konâr»، درختی که از گذشته‌های دور در میان مردم خوزستان از تقدس خاصی برخوردار بوده. دارای میوه‌ای بهاری و قرمز رنگ با طعمی شیرین و دلنشین است. در قدیم از چوب کُنار در ساخت برخی ابزار زندگی استفاده می‌شده. میوه‌ها در بهار توسط محلیان جمع‌آوری و مصرف می‌شود و پس از خشک کردن طی مراحلی آن را به روش سنتی کوبیده و آرد کُنار تهیه می‌کنند سپس به صورت آرد ساده یا در تهیه‌ی خوراکی در ترکیب برخی از نان‌های محلی همراه کره یا روغن محلی استفاده می‌شود. از آرد کُنار در تابستان برای جلوگیری از گرمازدگی در ترکیب آب خنک به عنوان شربت استفاده می‌شود. در درمان بیماری صفرا نیز کاربرد داشته در قدیم از برگ‌های خشک شده‌ی درخت برای شستشوی سر استفاده می‌کردند.
او همچنین درباره سایر گیاهان بومی منطقه گفت: بابونه با نام محلی «بوبینه» «bobine»، در درمان سرماخوردگی به صورت جوشانده کاربرد دارد. گیاه تازه را در فصل زمستان تا بهار مصرف و جهت استفاده در فصول دیگر جمع‌آوری و خشک می‌کنند. آویشن کوهی که «جاتره» «jâtere» نامیده می‌شود در ارتفاعات این منطقه می‌روید. از جوشانده‌ی جاتِرِه در درمان سرماخوردگی و بعنوان دم‌نوشی گیاهی استفاده می‌شود. همچنین در تهیه‌ی انواع خوراک مورد استفاده قرار می‌گیرد.
رضوی افزود: رَمَلیک از خانواده‌ی سدر(کُنار) با نام محلی «کنار جیک» «konâr jik»، درختچه‌ای با میوه‌های کوچک قرمز رنگ، ترش مزه و کوچک است. در گذشته از میوه‌ی آن در فصل پاییز خوراکی به نام «او کنار جیک»«ow konâr jik» تهیه می‌کردند. پرسیاوش با نام محلی«پا سه»«pâ se» (به معنی پا سیاه است، به دلیل تیرگی ساقه) و بخاطر ساقه‌ی بسیار ظریف و باریکش«پا باریک» نیز نامیده می‌شود. از این گیاه در تهیه جوشانده جهت مداوای سرماخوردگی استفاده می‌کنند.
وی ادامه داد: پَنیرَک، گیاهی علفی از تیره‌ی ختمی، وسعت رویش این گیاه در خوزستان بسیار زیاد است و با نام «توله»«tule» شناخته شده است. توله را به صورت آب پز و یا سرخ شده به همراه پیاز و ادویه‌جات به عنوان خوراک مصرف می‌شود. همچنین جهت پایین آوردن فشارخون مصرف درمانی دارد. گیاه گَزَنِه که «گزگزوک» «gaz gazuk» یا «گَزگَزو» نامیده می‌شود با داشتن تیغه‌های گزنده‌ی بسیار ریز در ساقه‌ی گیاه به صورت آب‌پز شده همراه نمک استفاده شده، همچنین در درمان سرماخوردگی و به جهت کنترل بیماری قند و از بین بردن عفونت‌های داخلی در طب محلی مفید است.
رضوی در پایان خاطرنشان کرد: در طبیعت این منطقه گونه‌های بسیار دیگری وجود دارد که نقشی مهم در ایجاد دانش‌های بومی این روستا ایجاد کرده و منجر به بینشی متفاوت و تنوعی از علم و آگاهی سنتی«Traditional Knowledge» در حوزه‌های خوراک، درمان، ساخت ابزار و ادوات و هنرهای سنتی شده است. امروزه متولیان فرهنگ علاوه بر شناخت و ثبت ویژگی‌های فرهنگی اقوام که قطعاً متأثر از طبیعت پیرامون و محیط زیست «Environment» ایشان است برای آشنایی و معرفی بر همگان و جهت جلوگیری از به فراموشی سپردنشان، وظیفه‌ی دیگری در جمع‌آوری نکاتی مهم و با ارزش از دانش سنتی «Traditional Knowledge» که می‌تواند راهگشای رسیدن به نتایج مطلوب مورد نظر محققان باشد را بر عهده دارند.

انتهای پیام/