اسماعیل شراهی سرپرست هیئت کاوش تپه قزل‌قلعه فراهان در یادداشتی نوشت: گمانه‌زنی به منظور تعیین عرصه و پیشنهاد حریم و کاوش فصل اول قزل‌قلعه فراهان پس از صدور مجوز از طرف پژوهشگاه وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در اردیبهشت ماه سال جاری انجام شد. تپه قزل‌قلعه یا قزل‌تپه در دشت فراهان و ۱۲کیلومتری شمال شهر فرمهین قرار گرفته و به دلیل بلندی بر آن دشت مشرف است. فراهان یک حوزه فرهنگی در مرکز استان مرکزی و یک سرزمین بینابینی بین زاگرس و مرکز فلات ایران است. آب و هوای منطقه تحت تاثیر زاگرس قرار دارد و دشت و کوهپایه‌های آن با ارتفاعی بالاتر از۱۷۰۰ متر مناطقی خنک و مستعد برای کشت گندم دیم بحساب می‌آید. قنات و سیستم آن در نبود منابع آب جاری، مهمترین منبع تامین آب و یگانه عامل شکل‌گیری و توسعه یکجانشینی حداقل از دوره اشکانی در منطقه بحساب می‌آید. به برکت وجود همین قنات و تمدن کاریزی محوطه‌های مهمی مربوط به دوره‌های تاریخی و اسلامی در گستره فراهان شکل گرفته و حداقل بیشتر از ۲۵۰ محوطه تاریخی از دوره اشکانی و ساسانی در منطقه شناسائی شده است.  

قزل‌تپه یا قزل‌قلعه یکی از محوطه‌های مهم در دشت فراهان است. این محوطه اولین بار در سال ۱۳۶۷ شناسایی و بدنبال انجام حفاری‌های غیر مجاز و بدست آمدن گچ‌بری‌های دوره ساسانی در سال ۱۳۸۶، مورد توجه قرار گرفته است. تپه قزل‌قلعه که بواسطه خاک قرمز و یا با نگاه محلی به وجود طلا در آن، بدین نام خوانده شده است، بصورت یک تپه طبیعی است که بر بالای آن یک استقرار با عرصه‌ای در حدود ۲۰۰۰ متر مربع شکل گرفته است. این تپه طبیعی تنها عارضه طبیعی منطقه است و کاملا بر دشت میانکوهی فراهان مشرف است. بدست آمدن گچ‌بریهایی مشابه با نمونه‌های بدست آمده از محوطه‌های دوره ساسانی کاوش شده در داخل و خارج ایران و نیز سایر شواهد تاریخی اولین نشانه برای شناخت از وجود آثار یا بقایایی از معماری در قالب عمارتی اربابی و یا بنائی نیایشگاهی در منطقه بحساب آمده و به همین دلیل بررسی و مطالعه این تپه در دستور کار اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان مرکزی قرار گرفته است. 

 مطالعات باستان‌شناسی تپه قزل‌قلعه اولین بار در تابستان سال ۱۳۹۹ در قالب گمانه‌زنی به منظور لایه‌نگاری انجام شده که منجر به کشف گچ‌بری‌های دوره ساسانی با نقوش گیاهی و هندسی و شواهدی از معماری در قالب دیوارهای ستبر از خشت و گل شده است. به دنبال این برنامه، کاوش فصل اول تپه قزل‌قلعه به نیت مشخص نمودن حدود عرصه و شناخت از کاربرد و دوره‌های استفاده از بنا یا بناهای مدفون در این تپه صورت گرفته است.

برنامه کاوش به مدت یک ماه با باز کردن یک ترانشه۱۰ ×۱۰ در سطح تپه و ۷ گمانه در دامنه‌های آن به انجام رسیده است. نتیجه این برنامه، کشف فضاهای معماری در قالب دو راهرو و بخشی از یک تالار مستطیل شکل با دیوارهای ستبر به عرض ۵/۱ و ارتفاع۳۰/۲ متر می‌باشد. این فضاها با استفاده از خشت‌هایی به ابعاد ۳۷ × ۳۷ و قطر ۱۳ سانتیمتر و ملات گل ساخته شده است. نمای داخلی هر یک از دیوارها را دوغابی از گل سفید و یا اندودی از گچ می‌پوشاند. در تالار مستطیل شکل بقایایی از رنگ‌های اخرایی، سیاه و لاجوردی، صورتی و بقایایی از نقاشی با نقوش نامفهوم بروی دوغاب گل و گچ ازاره بچشم می‌خورد. این نشانه‌ها می‌تواند نشان از وجود بنایی مقدس با کاربری معبد یا آتشکده در این مکان باشد. داده‌ها و شواهد منقول بدست آمده در تالار و راهروهای مجاور، نشان از ترک عمدی بنا در دوره اشکانی دارد. برخی از فضاها بطور عمدی و با استفاده از لاشه سنگ، قطعات آجر و گچ پر شده است. قطعات سفال دوره اشکانی تنها شواهد منقول بدست آمده از این کاوش است.

بهر ترتیب شناخت از کاربری دقیق فضاهای کاوش شده در این فصل مستلزم تداوم کاوش‌ها و مشخص شدن پلان و یا شواهدی درخور برای قضاوت در باب گاهنگاری اثر است. هر چند انجام مطالعات مقایسه‌ای با سایر محوطه‌های کاوش شده در زاگرس در بعد شواهد معماری و عناصری چون نقاشی‌ها هم می‌تواند به فهم بهتر از کاربری اثر و زمان دقیق‌تر از شکل‌گیری، توسعه و دلایل ترک محوطه کمک کند.   

تپه قزل قلعه در 10 بهمن 1380 با شماره ۴۶۲۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

انتهای پیام/