حمید الماسی نیا خبرنگار و فعال رسانه‌ای در یادداشتی نوشت: حج به‌عنوان یکی از ارکان اصلی اسلام نه تنها عبادتی فردی و جمعی است بلکه نمود بارز گردشگری مذهبی جهانی نیز به شمار می‌رود و میلیون‌ها مسلمان از سراسر جهان با انگیزه‌های‌ایمانی، فرهنگی و اجتماعی به مکه سفر می‌کنند و در فضایی معنوی و بین‌المللی به تجربه‌ای عمیق از وحدت اسلامی دست می‌یابند، اما در شرایط بحران‌های ژئوپلیتیک، از جمله احتمال یا وقوع تهاجم آمریکا به ایران، این آیین دینی در معرض تأثیرات سیاسی، امنیتی و رسانه‌ای قرار می‌گیرد.

گردشگری مذهبی بخشی حیاتی از ارتباطات میان‌فرهنگی در جهان اسلام است که حج به دلیل گستردگی مخاطبان و ماهیت ویژه‌ آن، ظرفیت عظیمی برای دیپلماسی فرهنگی و مردمی دارد و زائران حج نه فقط گردشگران بلکه حاملان پیام صلح، توحید و وحدت بین امت اسلامی هستند.

در این چارچوب، حج را می‌توان یکی از پایدارترین اشکال «گردشگری معنوی فرامرزی» دانست که با وجود تفاوت‌های سیاسی دولت‌ها، پیوندهای امت اسلامی را تقویت می‌کند و در صورت وقوع یا حتی تهاجم نظامی آمریکا به ایران، مناسک حج در لایه‌های مختلف دچار پیامدهایی آشکار و پنهان می‌شود و زائران ایرانی ممکن است با محدودیت‌های جدی در صدور ویزا، حمل‌ونقل یا امنیت مواجه شوند و ممکن است دولت عربستان سعودی، تحت فشارهای سیاسی غرب قرار می‌گیرند که می‌تواند بر ظرفیت حضور ایرانیان در حج تأثیر بگذارد که احساس ناامنی، ترس و بی‌اعتمادی در میان زائران ممکن است مشارکت را کاهش دهد و فضای رسانه‌ای بین‌المللی نیز رویداد حج را از یک آیین معنوی به عرصه‌ی منازعات سیاسی تبدیل می‌کند.

«حج» فرصتی برای گفت‌وگو و هم‌اندیشی میان مسلمانان جهان است، اما شرایط جنگی می‌تواند این تعاملات را به نوعی «حج سکوت» یا «حج انزوا» تبدیل کند، جایی که ارتباطات فرهنگی زیر سایه‌ی بحران امنیتی کمرنگ می‌شوند.

در چارچوب نظریه‌ «گردشگری بحرانی»، جنگ‌ها معمولاً باعث می‌شوند مقاصد مذهبی از مسیر رشد خارج شوند و همان گونه که در دهه‌ ۲۰۱۰ با جنگ‌های سوریه و یمن شاهد افت گردشگران مذهبی در منطقه بودیم و در چنین حالتی ایران بخش عظیمی از گردشگران مذهبی ورودی (از عراق، لبنان، پاکستان و…) را از دست می‌دهد که متأسفانه کشورهای همسو با آمریکا ممکن است، سیاست‌های ویزایی محدودکننده‌ای علیه زائران ایرانی اعمال کنند که «جغرافیای معنوی» منطقه بازترسیم می‌شود و تمرکز از حجاز به عتبات عالیات، مشهد و سایر اماکن ایمن منتقل می‌شود.

در نظریه‌های گردشگری، رابطه‌ای مستقیم میان ثبات سیاسی و رونق گردشگری وجود دارد که گردشگری مذهبی نیز از این قاعده مستثنا نیست و تجربه‌ کشورهایی مانند سوریه، عراق و افغانستان نشان داده است که جنگ‌ها موجب فروپاشی زیرساخت‌های زائرپذیری، کاهش امنیت، و افت شدید دیپلماسی دینی می‌شوند.

این در حالی است که تهاجم مجدد به ایران نیز می‌تواند به تعطیلی پروازهای حج از ایران بیانجامد و مسیرهای ترانزیتی و ارتباطی منطقه‌ای را مختل کند و در کوتاه‌مدت، باعث کاهش چشمگیر شمار زائران و در بلندمدت، ایجاد خسارت اقتصادی به شرکت‌های گردشگری اسلامی شود.

در چنین شرایطی، سیاست فرهنگی جمهوری اسلامی ایران می‌تواند با دیپلماسی زائران که با ایجاد کانال‌های ارتباطی غیرسیاسی با نهادهای مذهبی عربستان و سازمان همکاری اسلامی، تا حج از منازعات دولتی مصون بماند و با توسعه‌ی زیارت‌های منطقه‌ای مانند عتبات، مشهد و قم به عنوان جاذبه‌های «امن»، برای حفظ جریان گردشگری مذهبی و پاسخ به نیاز معنوی مردم جایگزین کرد که با بازنمایی رسانه‌ای تبدیل روایت حج از میدان منازعه سیاسی به عرصه‌ی وحدت، تا پیام دین بر سیاست غلبه یابد.

حج در ذات خود نماد وحدت امت اسلامی است؛ اما در سایه‌ بحران‌های ژئوپلیتیکی همچون تهاجم آمریکا به ایران، این نماد به شکل پیچیده‌ای با مسائل امنیتی و سیاسی درهم می‌آمیزد که از منظر گردشگری مذهبی، حفظ بُعد انسانی حج نیازمند مدیریت هوشمندانه‌ی روایت‌ها، ارتباطات فرهنگی و زیرساخت‌های زیارتی است تاایمان و معنویت از نفوذ سیاست درامان بماند.

انتهای پیام/