میراث آریا: قزوین که به عنوان یکی از کانونهای مهم فرهنگ عاشورایی ایران شناخته میشود، گنجینهای ارزشمند از آیینها، مراسم و سنتهای مذهبی را در خود جای داده که نسل به نسل منتقل شده و بخشی از حافظه جمعی مردم این دیار را شکل داده است.در همین راستا، تاکنون ۱۴ اثر از آیینهای مرتبط با ماه محرم این دیار در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور به ثبت رسیده و آیئین های بسیاری نیز از جمله مراسم کومه شهرستان آوج آثاری که هر یک روایتگر بخشی از ارادت دیرینه مردم این استان به خاندان عصمت و طهارت(ع) و نشاندهنده تنوع و غنای فرهنگ مذهبی منطقه هستند.
این گزارش نگاهی دارد به این میراث ماندگار و ارزشمند که همچنان در متن زندگی مردم قزوین جاری است و هویت عاشورایی این دیار را زنده نگه داشته است. از آیینهای علامتکشی و طبق گردانی و تعزیهخوانی گرفته تا مراسم سوم امام حسین(ع)، هر یک از این ۱۴ اثر ثبتشده در فهرست میراث ملی، جلوهای از پیوند میان هنر و باورهای آیینی است که هویت معنوی استان را شکل دادهاند و فرهنگ عاشورایی را در قلب این شهر زنده نگاه داشتهاند.
آیین طشتگذاری درالوند و آبیک به یاد لب تشنگی دشت کربلا
آیین طشتگذاری یکی از مراسم کهن و از سنتها و مناسک ایرانی است که در ماه محرم در شهرستانهای البرز و آبیک از توابع استان قزوین نیز برگزار میشود.
این آیین در واقع آیین به استقبال رفتن ماه محرم است به این صورت که عزادارن طشتی را که داخل آن مقداری آب قرار دارد، به نشانه تشنگی امام حسین(ع) و یارانش در صحرای کربلا به روی دست گرفته و با نوحهسرایی در اطراف آن، مراسم عزاداری ماه محرم و پوشیدن لباسهای سیاه را آغاز میکنند.
آیین طشت گذاری در استانهای آذری زبان، از ریشهدارترین آیینهای این ماه است که در روزهای پایان ماه ذی الحجه برگزار میشود و در حقیقت، برگزاری این آیین، آماده شدن حسینیان برای برگزاری مراسم سوگواری سید و سالار شهیدان را نوید میدهد.
در استان قزوین نیز در بخشهای که اقوام ترک در آنها سکونت دارند از جمله در بخش البرز، آبیک و بخش مرکزی، این آیین برگزار میشود.
این آیین مذهبی به شماره ۶۶۱ در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسیده است.
مراسم سوگواری زنانه در حسینیه آقا سید جمال
مراسم سوگواری زنانه حسینیه آقا سیدجمال در ایام محرم از جمله آیینهای عزاداری شهر قزوین است که از ابتدای ماه محرم تا دوازدهم این ماه برگزار و در آن جلوهای از ارادت بانوان قزوینی به ساحت حضرت اباعبدالله الحسین و حضور، مشارکت و نقش موثر آنان در حفظ سنتهای مذهبی را به نمایش میگذارد.
حسینیه آقا سیدجمال که در مجاورت مسجد جامع عتیق قزوین قرار گرفته هر ساله در دهه نخست ماه محرم میزبان عزاداران و بهویژه بانوان سوگواری است که در این مکان اقدام به نوحهخوانی و سینهزنی میکنند و نذورات خود را در قالب قند و چای و استکان و نعلبکی به این حسینیه اهدا میکنند و بیش از ۲۵ نوع سفره نذری، هر یک به نیت و روشی خاص توسط صاحبان نذور در این مکان گسترده میشوند.
مراسم سوگواری در این حسینیه از ۹ صبح تا غروب ادامه دارد و از نقاط دیگر شهر نیز در قالب هیئت به این حسینیه میآیند .مراسم سوگواری زنانه در حسینیة آقا سید جمال با شماره ۶۵۸ در فهرست ملی میراث ناملموس به ثبت رسیده است.
شور گرفتن پای چنار خونبار زرآباد
در روستای زرآباد واقع در منطقه الموت شرقی استان قزوین، درخت چنار قدیمی و تنومندی وجود دارد که همه ساله در ماه محرم کانون توجه خیل عزاداران حسینی است.سالهاست طبق یک سنت دیرین در شب عاشورا مردم روستای زرآباد و هزاران زائر از گوشه و کنار کشور در صحن بقعه متبرکه امام زاده علی اصغر ( ع ) پیرامون درخت چنار به دعا و سینهزنی میپردازند و بنا به اعتقادات محلی هرساله هنگام اذان صبح عاشورا صمغ قرمز رنگی از این چنار جاری میشود و این اتفاق باعث اوج گرفتن ویا به اصطلاح شور گرفتن سوگواریها میشود.
برگزاری این مراسم با عنوان شور گرفتن پای چنار خونبار زرآباد با شماره ۶۶۰ در فهرست ملی میراث ناملموس به ثبت رسیده است.
آیین علامتکشی
شهر قزوین از مهمترین و مشهورترین شهرهای علامتکشی در ایام سوگواری ماه محرم در ایران به شمار میرود .علم یا علامت وسیلهای فولادی در ابعاد و اندازههای متفاوت است که از گذشتههای دور تا کنون از آن به عنوان پیشرو در دستههای عزاداری استفاده میکنند.علامتها مزین به تزئینات متفاوت میباشند و با وسایلی همچون پر ، پارچه ترمه ، زیور آلات و … تزئین میشوند در مرکز ثقل علامت میلهای عمود وجود دارد که آن در کمربندی مخصوص به نام شیر قلاب قرار گرفته و حمل میشود، تعداد تیغههای علامت از سه تا ۵۲ تیغه متفاوت است.
در ایام سوگواری ماه محرم دستهها علامتها را از محل استقرار خود در مسجد یا تکیه تا امامزاده سلطان سید محمد در شب تاسوعا و امامزاده حسین در شب و روز عاشورا و روز ۲۸ صفر حمل میکنند. آیین علامتکشی با شماره ۱۴۶۸ در فهرست میراث ملی ناملموس به ثبت رسیده است.
آیین طبقکشی یا طبقگردانی
مراسم طبقگردانی یا طبقکشی از آیینهای عزاداری مخصوص شهر قزوین است که هر ساله در ایام سوگواری محرم توسط هیئتهای عزاداری این شهر انجام میشود.طبق که در سایر نقاط ایران به نام حجله نیز شناخته میشود از قدیمیترین ادوات سوگواری به شمار میآید، جنس طبق از چوبی به ارتفاع حدود یک و نیم متر و قطر یک متر تهیه میشود که در قدیم از طبقهای گچی هم استفاده میشد و بیشتر قسمتهای آن آینهکاری شده است. این طبق استوانهای شکل را مردان بر سر گذاشته و حمل میکنند.
در شهرهای دیگر ایران طبق را هنگامی که جوانی فوت کرده باشد در مقابل منزل یا محل کار وی قرار میدهند ولی در قزوین علاوه بر این کاربری در سوگواری های محرم و صفر نیز استفاده میشود به طوری که آن را بر روی سر گذاشته و به همراه دسته عزاداری حمل میکنند و در مقابل اماکن متبرکه و یا زمان برخورد با دسته دیگر شخصی که آن را به روی سر دارد طبق را میگردانند.آیین طبقکشی با شماره ۱۹۱۴ در فهرست ملی میراث ناملموس به ثبت رسیده است.
نوحههای دستگاهی
شهر قزوین از دیرباز یکی از مراکز مهم سوگواری اهل بیت (ع) مانند تعزیه، نوحه و … در کشور بوده که هر نوع آن دارای سبک مخصوص به خود است .نوحههای دستگاهی نیز به شیوهای خاص در چند مسجد قدیمی شهر قزوین اجرا میشود، ضرب و ریتم این نوحه طی اجرا متفاوت است و سینهزنان ضرب و سینهزنی خود را با نوحه خوان و میاندار هماهنگ میکنند. پشیوههای نوحههای دستگاهی قزوین باشماره ۲۰۵۶ در فهرست میراث ملی ناملموس به ثبت رسیده است.
مراسم مافی زیاران
این مراسم کهن همه ساله و به یاد حرکت کاروان امام حسین (ع) و یاران آن حضرت از مدینه به سمت کربلا در روستای زیاران از توابع شهرستان آبیک برگزار میشود.عزاداران حسینی در این مراسم صبح روز عاشورای حسینی و پیش از طلوع آفتاب با حمل یک خیمه (مافی) با پارچه های نذری سبز و سیاه تزیین شده، برروی دوش شیفتگان آن حضرت به محل اجرای تعزیهخوانی حرکت میکنند.
مراسم مافی همزمان با برپایی نماز ظهر عاشورا و پخش غذاهای نذری از سوی روستاییان به میهمانان حاضر در مراسم، پایان مییابد. آیین معنوی صبح عاشورا یا مراسم مافی زیاران با شماره ۶۶۲ در فهرست میراث ملی ناملموس به ثبت رسیده است.
پخت غذای سنتی اوز باستورما
پخت غذای سنتی اوزباستورما از جمله مراسم مرتبط با ماه محرم است که از سدههای گذشته به عنوان یک غذای اصیل در میان مردم روستای کلج از توابع بخش طارم سفلی مرسوم بوده و در مراسم گوناگون اجتماعی و مذهبی کاربرد داشته است .این غذا در حال حاضر در ظهر عاشورا در این منطقه پخته میشود و برنج،گوشت آلو، ادویه ، پیاز و .... مواد آن را تشکیل میدهند.مهارت پخت غذای سنتی اوزباستورما با شماره ۲۰۵۴ در فهرست میراث ملی ناملموس به ثبت رسیده است.
آیین زاری زاری
در منطقه الموت مراسمی با عنوان زاری زاری(صبح طلوع ) در صبح عاشورا برگزار می شود که اشاره به نوحهخوانیای است که یک ساعت قبل از طلوع آفتاب صبح عاشورا برگزار می شود. در این مراسم همه در مسجد جمع میشوند و نوحه حزن آور «مکن ای صبح طلوع» را میخوانند و بعد از آن به خانههای خود میروند و دوباره برای نماز صبح برمیگردند. این آئین با شماره ۲۷۲۶ در فهرست میراث ناملموس فرهنگی کشور به ثبت رسیده است.
آیین چاقچاقی
مراسم دیگری به نام چاقچاقی در روستای موشقین الموت غربی برگزار میشود. در این مراسم جوانان شب عاشورا در قالب یک دسته به در خانهها میآیند و نوحه میخوانند؛ آنها در هر خانهای که میرسند، صاحبخانه به عنوان نذورات به آنها تخممرغ، غذا یا حتی پول میدهد. این مراسم با شماره ۲۷۲۵ در فهرست ملی میراث ناملموس ثبت شدهاست.
آیین جوش عزا
مراسم جوشعزا از آخرین مرحله از نوحهخوانی و سینهزنی مراسم شب عاشورا در منطقه الموت بهشمار میآید، در این مرحله که اوج سوگواری است عزاداران حسینی و سینهزنان دریک صف به صورت پهلو به پهلو ایستاده و به دور نوحهخوان میگردند ، نوحه های این مرحله به صورت واگویه توسط سینه زنان پاسخ داده میشود. این ائین با شماره ۲۷۲۴ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور به ثبت رسیده است.
مراسم سوم امام حسین (ع)یا سنت طایفه بنیاسد
مراسم سوم امام حسین (ع)و خاکسپاری نمادین شهدای کربلا توسط بانوان قزوینی یکی از آیینهای ویژه قزوین در ایام محرم مراسم سوم امام حسین (ع) یا سنت طایفه بنی اسد است که همزمان با دوازدهمین روز این ماه با حضور بانوان و هیاتهای عزادار زنان در این شهر برگزار میشود. بر اساس برخی روایات، واقعه عاشورا در نزدیکی محل استقرار طایفه بنیاسد اتفاق افتاد و پس از واقعه، یزید مردان این طایفه را نسبت به حمل و تدفین جنازههای شهدا تهدید کرد تا اینکه زنان طایفه بنی اسد جمع شدند و به خاک کردن جنازهها پرداختند.
به همین دلیل زنان قزوینی هر سال در دوازدهمین روز از ماه محرم در مسجد علی اکبر این شهر جمع میشوند، عدهای بیل و کلنگ به دست میگیرند و عدهای دیگر پیکرهای پارچهای بدون سر را بر دوش گرفته و به دور شهر میچرخند و به آستان مقدس امامزاده حسین(ع) رفته و عزاداری میکنند و دوباره به مسجد بازگشته و در آنجا به سینهزنی و نوحهخوانی میپردازند.
در این عزاداری زنان از اقوام مختلف قزوین(کرد، لر، ترک، تات و…) با لباس محلی حضور دارند.
برگزاری مراسم سوم امام (عزاداری زنان طایفه بنی اسد) در قزوین با شماره ۶۵۹ در فهرست میراث ملی ناملموس به ثبت رسیده است.
تعزیه و به تصویرکشیدن واقعه کربلا
تعزیه نوعی نمایش مذهبی است که شخصیتهای آن به مصیبخوانی واقعه کربلا میپردازند.مردم قزوین نیز از دیرباز با برپایی مراسم تعزیهخوانی در شهرستانها و روستاها تصویری از واقعه عاشورا را به دید عموم نمایش داده تا مردم بطن و فلسفه قیام سیدالشهدا(ع) را لمس کنند.
این نمایش مذهبی در استان قزوین به ویژه در روستای حصار خروان به صورت سنتی از دهها سال پیش مورد توجه مردم قرار داشته به نحوی که جنبه آیینی به خود گرفته و جزو رسوم آن منطقه شده و هر ساله در ایام تاسوعا و عاشورا جمع کثیری از هموطنان بومی و غیربومی برای حضور در این مراسم آیینی به حصارخروان قزوین میروند.
انتهای پیام/
نظر شما