میراثآریا _ زنجان، پایتخت شور و شعور حسینی، تنها به دلیل برگزاری باشکوه «یومالعباس» شناخته نمیشود، بلکه این شهر میزبان یکی از کهنترین و معتبرترین مراکز مذهبی جهان تشیع است. حسینیه اعظم زنجان، نه تنها یک مکان مذهبی، بلکه یک سند زنده از تاریخ و ارادت مردم ایران به ساحت مقدس اهلبیت (ع) است که قدمت آن با پشتوانه اسناد مکتوب و شواهد تاریخی، به اعماق تاریخ ایران برمیگردد.
جایگاه ملی و جهانی یومالعباس
مراسم عزاداری حسینیه اعظم زنجان به دلیل اهمیت فرهنگی و مذهبی، در تاریخ ۱۵ دیماه ۱۳۸۷ با شماره ثبتی ۱۰، به عنوان دهمین اثر در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسید. این آیین، نخستین گونه از آیینهای عزاداری است که به دلیل ویژگیهای منحصربهفرد، در سطحی چنین والا مورد توجه قرار گرفته است.
میراث معنوی یا «میراث غیرملموس» که طبق کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو به رفتارهای نمادین، دانش، مهارتها و فضاهای فرهنگی تعریف میشود، در یومالعباس به بهترین شکل متجلی است؛ چرا که این آیین نه یک مراسم ایستا، بلکه جریانی پویاست که از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و هر سال با شکوهی فزاینده بازآفرینی میشود.
ویژگیهای ممتاز و بیبدیل یوم العباس
۱. بزرگترین قربانگاه جهان تشیع: زنجان در روز هشتم محرم به قطب نذورات بدل میشود. تعداد دامهای قربانی در این مراسم، حسینیه اعظم زنجان را پس از «منا» در مکه، به دومین قربانگاه جهان اسلام و نخستین در جهان تشیع تبدیل کرده است. این قربانیها عمدتاً در امور عامالمنفعه و خیریه صرف میشوند.
۲. حضور آگاهانه بانوان: حضور دستههای مجزای بانوان که با الگوگیری از پیامرسان کربلا، حضرت زینب کبری (س)، انجام میگیرد، لایهای از معرفت و معنویت را به این تجمع پرشور افزوده است.
۳. دیپلماسی آیینی و رسانهای: برگزاری این مراسم با حضور صدها هزار عزادار از سراسر ایران و کشورهای خارجی، و پخش مستقیم آن از شبکههای ملی و برونمرزی، زنجان را به یکی از مهمترین مقاصد گردشگری مذهبی در ایام محرم تبدیل کرده است.
۴. سادگی و بیپیرایگی: راز ماندگاری و رشد هر ساله یومالعباس، در سادگی آیینها و اتکای کامل آن به نذورات خالصانه مردمی نهفته است. این شفافیت که هرساله به اطلاع عموم میرسد، پیوند عمیق میان مردم و این مکان مقدس را روز به روز مستحکمتر میکند.
یومالعباس زنجان، امروز تنها یک مراسم محلی نیست؛ بلکه به یک «فضا و اتمسفر فرهنگی» تبدیل شده است که تاریخ، طبیعت و ارادت قلبی مردم ایران را در هم آمیخته است. ثبت این مراسم به عنوان دهمین میراث معنوی کشور، مهر تأییدی بر اهمیت جهانی این حرکت عظیم است؛ حرکتی که هر ساله رکورد حضور و نذورات را میشکند و تصویر واقعی از «شور و شعور» شیعی را به جهانیان مخابره میکند.
اسناد تاریخی و پیشینه تمدنی
بر اساس پژوهشهای صورت گرفته بر روی ۷ سند مکتوب معتبر، قدمت حسینیه اعظم زنجان با قطعیت به دوره افشاریه رسیده و شواهد متقن تاریخی، احتمالِ آغاز احداث آن را به دوره صفویه (سرآغاز رسمی مذهب تشیع در ایران) نسبت میدهد. برخی از کلیدیترین مستندات این قدمت عبارتند از:
- دوره افشاریه و زندیه: اشارات موجود در کتاب «تاریخ دارالعرفان خمسه» که از وجود این مکان با نام «محله و تکیه حسینیه» در جغرافیایی دقیقاً منطبق با مکان امروزی یاد میکند.
- عصر قاجار: وجود «عَلَم حسینیه» با تاریخ حک شده ۱۲۲۱ هجری قمری (دوره فتحعلیشاه) و کتیبه تجدید بنا در سال ۱۲۶۱ هجری قمری که نشاندهنده تعمیرات اساسی در آن زمان و وجود بنایی بسیار قدیمیتر از آن است. همچنین سفرنامههای دوره ناصری و مظفری (از جمله سفرنامه مهندس عبدالله، ۱۳۱۷ ه.ق) بهصراحت از این تکیه به عنوان مرکزی شاخص نام بردهاند.
پیوند صفویه و نهضت حسینی
با ظهور سلسله صفویه، ترویج مذهب تشیع اثنیعشری و احداث اماکنی تحت عنوان «حسینیه» در مسیر کاروانهای زوار عتبات عالیات آغاز شد. کتاب «عالمآرای عباسی» از نخستین متونی است که به این واژه اشاره دارد. حسینیه اعظم زنجان نیز به عنوان بخشی از همین شبکه معنوی، از همان دوران به کانون عزاداری زوار و اهالی شهر تبدیل شد. علاوه بر اسناد مکتوب، وجود اشیاء قدیمی نظیر طبلها و شمشیرهای تعزیه و علم تاریخی ۱۲۲۱ هجری، گواهی بر عمق ارادت و فعالیت مستمر این مکان است که متأسفانه بخش زیادی از این اشیاء در دوران محدودیتهای دوره پهلوی اول مفقود یا از بین رفت.
یومالعباس؛ دهمین میراث معنوی کشور
امروزه این پیشینه کهن در آیینی جهانی به نام «یومالعباس» متبلور شده است. مراسمی که در هشتم محرم برگزار میشود و با شماره ثبت ۱۰ در فهرست میراث معنوی کشور قرار دارد. این مراسم با ویژگیهایی نظیر:
- دومین قربانگاه جهان اسلام: پس از منا در مکه، به عنوان نخستین قربانگاه جهان تشیع.
- اجتماع میلیونی: برگزاری بزرگترین مجمع عاشقان امام حسین (ع) در جهان با مشارکت زائرانی از کشورهای متعدد.
- مشارکت آیینی بانوان: الگوگیری بانوان از پیامرسان کربلا، حضرت زینب (س)، و حرکت دستههای مجزا.
حسینیه اعظم زنجان، پیوندی است میان تاریخ کهن ایران و آیینهای زنده مذهبی. سادگی، شفافیت در هزینهکرد نذورات (که صرف امور عامالمنفعه میشود) و استمرار برگزاری مراسم در طول سدهها، آن را به شاخصترین بقعه متبرکه کشور تبدیل کرده است. این جایگاه تاریخی و معنوی، ضرورتی دوچندان برای حمایتهای فرهنگی و مستندسازیهای میراثی ایجاد کرده است تا این میراث گرانبها همچنان پویاتر از گذشته به نسلهای آتی منتقل گردد.
انتهای پیام/
نظر شما