مهدی جلیلیان فعال فعال رسانهای در یادداشتی نوشت: ماهیدشت، شهری کوچک در استان کرمانشاه، میزبان یکی از جواهرات معماری صفوی است، کاروانسرای شاه عباسی ماهیدشت. این بنای تاریخی، که در دل دشتهای حاصلخیز غرب ایران جای گرفته، با ابعاد ۷۰ در ۷۰ متر و ساختار چهار ایوانی خود، نمادی از شکوه جاده ابریشم است. اما اطراف آن، فضایی سازماندهینشده پر از علفهای هرز و رهاشده، ظرفیتهای نهفتهای را پنهان کرده که میتواند ماهیدشت را به مقصدی جذاب برای گردشگران تبدیل کند. چه در فصل اربعین، که میلیونها زائر از این مسیر عبور میکنند، و چه در دیگر ایام سال، کاروانسرای ماهیدشت فرصتی طلایی برای گردشگری پایدار است. اگر طرحهای احیا اجرا شود، این کاروانسرا نه تنها به عنوان یک موزه زنده عمل میکند، بلکه به موتور محرکه اقتصادی منطقه تبدیل خواهد شد.
تاریخچه کاروانسرای ماهیدشت به دوره صفوی بازمیگردد، زمانی که شاه عباس اول برای تسهیل تجارت و سفر، شبکهای از کاروانسراها را در سراسر ایران ساخت. این بنا، که به نام رباط ماهیدشت نیز شناخته میشود، در مسیر کرمانشاه به اسلامآباد غرب قرار دارد و دومین کاروانسرای بزرگ صفوی پس از بیستون است. ساختار آن شامل حیاط مرکزی مربعشکل، طاقنماهای تزئینی، اصطبلهای وسیع و حجرههایی برای استراحت مسافران است. در گذشته، اینجا محل توقف کاروانهای تجاری بود که از شرق به غرب سفر میکردند. امروز، این کاروانسرا بخشی از فهرست آثار ملی ایران است و ظرفیت ثبت جهانی به عنوان بخشی از کاروانسراهای ایرانی را دارد، مشابه آنچه در سال ۲۰۲۳ برای برخی کاروانسراها رخ داد. اما وضعیت فعلی آن غمانگیز است: دیوارها فرسوده، سقفها ریخته و فضای اطراف بدون هیچ سازماندهی، به محل انباشت زباله تبدیل شده. رهاشدگی طولانیمدت، آن را به لانه کبوترها بدل کرده و ظرفیتهای گردشگری را هدر داده است.
چالشهای فعلی، از جمله فضای سازماندهینشده اطراف، فرصتهایی برای تحول هستند. ماهیدشت در منطقهای کوهستانی با آب و هوای معتدل قرار دارد که برای گردشگری اکولوژیک ایدهآل است. اطراف کاروانسرا میتواند به پارکهای سبز، مسیرهای پیادهروی و امکانات تفریحی تبدیل شود. تصور کنید، درختان بومی کاشته شوند، نیمکتها و روشنایی نصب شود و فضای اطراف به محلی برای کمپینگ یا نمایشگاههای صنایع دستی محلی تبدیل شود. این کار نه تنها زیبایی بصری ایجاد میکند، بلکه به حفاظت از محیط زیست کمک میرساند. استان کرمانشاه، با جاذبههایی مانند طاق بستان و بیستون، سالانه میلیونها گردشگر جذب میکند، اما ماهیدشت اغلب نادیده گرفته میشود. توسعه کاروانسرا میتواند آن را به بخشی از تورهای تاریخی غرب ایران تبدیل کند، جایی که بازدیدکنندگان در حجرههای بازسازیشده اقامت کنند و از غذاهای محلی مانند دیزی و کباب کرمانشاهی لذت ببرند.
ظرفیت گردشگری عمومی کاروانسرای ماهیدشت فراتر از تاریخ است. این بنا میتواند به هتلی سنتی تبدیل شود، مشابه پروژههای موفق در یزد یا اصفهان. اخیراً، شرکت توسعه گردشگری ایران قرارداد احیا و بهرهبرداری از آن را امضا کرده و قصد دارد آن را به مرکز اقامتی و پذیرایی تبدیل کند. با سرمایهگذاری حدود چند میلیارد تومان، مرمت دیوارها، سقفها و اصطبلها آغاز شده و تا ۲۰ سال بهرهبرداری توسط این شرکت ادامه خواهد داشت. این پروژه نه تنها شغل ایجاد میکند، از مرمتکاران تا راهنماهای تور، بلکه درآمدزایی برای محلیها از طریق فروش صنایع دستی مانند گلیم و جاجیم فراهم میآورد. ماهیدشت با ظرفیت گردشگری روستایی، مانند پرورش اسب اشکانی و مناظر طبیعی، میتواند بستههای تور ترکیبی عرضه کند: بازدید از کاروانسرا، سوارکاری در دشتها و تجربه زندگی عشایری. در ایام غیراربعین، رویدادهایی مانند جشنوارههای موسیقی کردی یا نمایشگاههای تاریخی میتواند گردشگران داخلی و خارجی را جذب کند.
اما اوج پتانسیل کاروانسرای ماهیدشت در فصل اربعین آشکار میشود. کرمانشاه یکی از دروازههای اصلی ورود زائران به عراق است و سالانه میلیونها نفر از این مسیر عبور میکنند. اربعین، که بزرگترین گردهمایی مذهبی جهان است، فرصتی بینظیر برای گردشگری مذهبی ایجاد میکند. کاروانسرا، با موقعیت استراتژیک خود در مسیر کرمانشاه به مرز خسروی، میتواند به استراحتگاهی برای زائران تبدیل شود. حجرههای آن برای اقامت موقت، حیاط برای نماز جماعت و اصطبلها برای پارکینگ وسایل نقلیه مناسب است. در سالهای اخیر، علیرغم چالشهای منطقهای مانند تنشهای خاورمیانه، میلیونها ایرانی در اربعین شرکت کردهاند و این روند ادامه دارد. اگر فضای اطراف سازماندهی شود – با ایجاد موکبها، سرویسهای بهداشتی و غرفههای غذایی، کاروانسرا میتواند هزاران زائر را میزبانی کند. این نه تنها به کاهش فشار بر شهرهای بزرگ مانند کرمانشاه کمک میکند، بلکه درآمد فصلی برای محلیها ایجاد مینماید. ترکیب گردشگری مذهبی با تاریخی، مانند تورهای کوتاه به بیستون در حین استراحت، تجربهای منحصربهفرد ارائه میدهد.
پروژههای توسعه فعلی نویدبخش هستند. مدیرعامل شرکت توسعه گردشگری کرمانشاه اعلام کرد که پس از مطالعات، مرمت ظرف چند ماه آغاز میشود و کاروانسرا به هتل تبدیل خواهد شد. این طرح بخشی از برنامههای گستردهتر برای تنوعبخشی به گردشگری روستایی در کرمانشاه است، جایی که ۱۸ روستا برای توسعه انتخاب شدهاند. چالشها، مانند بودجه محدود و نیاز به مشارکت محلی، وجود دارد، اما مدلهای موفق مانند احیای کاروانسرای بیستون نشان میدهد که ممکن است. فضای سازماندهینشده اطراف میتواند با کاشت درخت، ایجاد مسیرهای دوچرخهسواری و امکانات ورزشی، به پارک گردشگری تبدیل شود. این کار نه تنها محیط را زیباتر میکند، بلکه به پایداری کمک میرساند.
در نهایت در شرایط فعلی، کاروانسرای ماهیدشت بیش از یک بنای رها شده است؛ آن پلی بین گذشته و آینده است. با احیا، میتواند در اربعین به پناهگاهی برای زائران و در دیگر ایام به مقصدی برای گردشگران تاریخی تبدیل شود. کرمانشاه، با پتانسیلهای نهفتهاش، نیاز به چنین پروژههایی دارد تا از گردشگری برای توسعه اقتصادی بهره ببرد. حالا زمان عمل است: ماهیدشت این فرصت را باید غنیمت خواهد بشمرد و کاروانسرایش را به نمادی از رونق گردشگری تبدیل کند.
انتهای پیام/
نظر شما