فاطمه شریفی، فعال رسانه در یادداشتی نوشت: برخلاف نگاه رایج که حجاب را صرفاً در پوشش افراد خلاصه می‌کند، در فرهنگ معماری ایران‌زمین و بافت زنده تاریخی یزد، این مفهوم به‌عنوان یک «جهان‌بینی» در شکل‌گیری شهر نقش داشته است و پژوهش‌های معاصر نشان می‌دهد که زندگی و رفتارهای اجتماعی انسان‌ها، تابع فرهنگ برآمده از جغرافیاست و در دارلعباده ایران، این جغرافیا منجر به شکل‌گیری فرهنگی به نام «درون‌گرایی» شده است.

علی علائی پژوهشگر حوزه حریم در معماری اسلامی پیرامون این موضوع می‌گوید: در این نگاه، خانه صرفاً یک سرپناه نیست، بلکه محلی برای خلوت، بازگشت به خویشتن، و مهم‌تر از همه، مکانی برای آرامش است. معمار یزدی با درک این نیاز، فضایی را طراحی می‌کرد که اولین شرط آن، حفظ حریم خانواده از معبر عمومی بود.

هشتی مانع دید مستقیم از کوچه به درون خانه

اگر به یک خانه تاریخی در یزد وارد شوید، هرگز با یک درِ مستقیم به حیاط مواجه نمی‌شوید. اولین عنصری که جلوه‌گر می‌شود، فضایی نیمه‌بسته و هشت‌ضلعی به نام «هشتی» است و برای رفاه بانوان خانه، ابتدا یک هشتی در جلوی در وجود داشت و پس‌ازآن، وارد حیاط می‌شدند و این فضای میانی، نقش یک فیلتر را دارد. هشتی با ایجاد یک چرخش ۹۰ درجه یا بیشتر، مانع از دید مستقیم کوچه به درون خانه می‌شود و به مراجعه‌کننده اجازه می‌دهد پیش از ورود به حریم خصوصی، خود را برای حضور در آن فضا آماده کند.

صدیقه رمضانخانی،‌ پژوهشگر یزدی با رویکرد انسان‌شناسی و معماری سنتی پیرامون این موضوع مطرح می‌کند: آنچه در این معماری اهمیت دارد نه نمایش بیرونی بلکه آرماش و صیانت از فضای زیست درونی است و از لحظه ورود سلسله مراتبی آغاز می‌شود و فضاهایی وایسط که نگاه را می‌شکند و جهت حرکت را تغییر می‌دهد و این چرخش‌های حساب‌شده مانع از آن است که چشم رهگذر و یا تازه وارد بی‌واسطه به حریم خانواده نفوذ کند.

معماری که بالاترین سطح حریم بصری را تضمین می‌کند

مهم‌ترین ویژگی خانه‌های سنتی یزد، حیاط مرکزی آن‌هاست. تمام روزنه‌ها، پنجره‌ها و ایوان‌ها به سمت این حیاط خصوصی و نه به سمت معبر عمومی باز می‌شوند که این الگو که نتیجه‌ی مستقیم تفکر درون‌گرا بوده و تضمین‌کننده‌ی بالاترین سطح حریم بصری است. درحالی‌که در معماری مدرن، پنجره‌ها اغلب رو به خیابان یا خانه همسایه گشوده می‌شوند، در یزد سنتی، همه‌ی اعضای خانه در فضایی کاملاً محصور و امن تنفس می‌کنند. تحقیقات نشان می‌دهد که «باز شدن روزنه‌ها به حیاط خصوصی به جای معبر عمومی» یکی از مؤثرترین روش‌ها برای رعایت حریم در خانه‌های سنتی بوده است.

پنجره‌ها از حریم شخصی حکایت می‌کنند

یکی از نکات شگفت‌انگیز در شهرسازی سنتی یزد، توجه به حریم دیداری از ارتفاع است. در این شهر، «عدم ارتفاع‌گیری نامتجانس بناها نسبت به یکدیگر» یک اصل اساسی بوده است. به این معنا که همسایه‌ها وقتی خانه می‌ساختند، چنان رعایت حال یکدیگر را می‌کردند که کسی نتواند از پشت‌بام یا پنجره‌ی طبقه بالای خود به درون خانه دیگری نگاه کند. اگر بنایی بلندتر ساخته می‌شد، مانند بادگیرها با کارکردی اقلیمی نه نمایشی همراه بود و دیوارهای بلند و کوتاه‌قامتی پنجره‌های بیرونی، پیام روشنی برای رهگذر به همراه دارد که اینجا حریم شخصی و خانوادگی است.

ساختار هوشمندانه حریم در خانه‌های اعیانی یزد

در خانه‌های بزرگ و اعیانی یزد، مفهوم حجاب و حریم به اوج خود می‌رسید و منجر به شکل‌گیری دو بخش مجزا یعنی «اندرونی» و «بیرونی» می‌شد. اندرونی، محل سکونت خصوصی خانواده و محرم‌ترین بخش خانه بود، درحالی‌که بیرونی به پذیرایی از میهمانان و انجام امور تجاری و اجتماعی اختصاص داشت. این تفکیک فضایی، نه از سر تفکیک جنسیتی صرف، که برای حفظ حرمت و آرامش خانواده صورت می‌گرفت. حتی در ورودی این دو بخش نیز اغلب مجزا بود تا رفت‌وآمد محارم و نامحارم با یکدیگر تداخل پیدا نکند. این ساختار هوشمندانه، نشان از درک عمیق معماران سنتی از مفاهیم دینی و فرهنگی چون عفاف و حجاب داشت.

ایساتیس؛ کتاب مصور تاریخ و موزه زنده اصالت

شهر یزد «ایساتیس» به عنوان یکی از معدود شهرهای تاریخی جهان که هنوز بافت سنتی خود را حفظ کرده، یک کتاب مصور از اصول شهرسازی اسلامی و ایرانی است. نگاه به این خانه‌ها فقط یک بازدید گردشگری نیست، بلکه مرور مفاهیمی است که متأسفانه در معماری مدرن به فراموشی سپرده شده است. امروز که صحبت از بازآفرینی هویت شهری و معماری اسلامی به میان می‌آید، شاید بهتر باشد به جای تقلید از فرم‌های ظاهری، به سراغ اصولی برویم که خشت‌های یزد بر پایه آن استوار شده‌اند، اصولی که از حریم، حجاب، خلوت، درون‌گرایی و احترام به کرامت انسانی حکایت می‌کنند.

انتهای پیام/