میراثآریا: اگر قرار باشد از ایران سخن بگوییم، ناگزیر از سخن گفتن از «زمان» هستیم؛ از لایههای فشردهشده تاریخ که در کالبد بناها، باغها، کاخها و میدانها متجلی شدهاند. ایران، یک «حافظه زنده تمدنی» است که هر آجر آن، حامل روایتی از زیست فرهنگی، هنر، حکمرانی و معنویت در طول هزاران سال است. در این میان، شهرهایی چون اصفهان، شیراز، کرمان و تهران، بهمثابه کانونهای متراکم این حافظه، همواره در کانون توجه گردشگران و پژوهشگران جهانی قرار داشتهاند.
اما در این ۲۷ روزی که رژیمهای آمریکایی-صهیونی به ملت ایران حمله کردهاند، این حافظه تاریخی هدف تعرضی قرار گرفت که نهتنها زیرساختهای فیزیکی، بلکه لایههای عمیقتری از هویت فرهنگی را نشانه رفت. حملات هوایی رژیم صهیونیستی و آمریکا، با ایجاد موجهای انفجاری گسترده، به طیفی از بناهای تاریخی در تهران، اصفهان و دیگر استانها آسیب وارد کرد؛ رخدادی که از منظر حقوق بینالملل فرهنگی، مصداقی آشکار از تعرض به «میراث مشترک بشریت» تلقی میشود.
بر اساس دادههای گردآوریشده تا دوم فروردین ۱۴۰۵، تهران با ثبت ۶۰ مورد آسیب، اصفهان با ۲۰ مورد و استان کردستان با ۱۲ مورد، در صدر فهرست خسارات قرار دارند. همچنین استانهای لرستان، کرمانشاه، بوشهر، قم، البرز، آذربایجان شرقی و غربی، مازندران، سیستان و بلوچستان، گیلان، ایلام، خوزستان و فارس نیز هر یک با مواردی از آسیب به بناهای تاریخی مواجه شدهاند. این پراکندگی جغرافیایی، نشاندهنده گستره تاثیر امواج انفجاری و عمق تهدید علیه زیرساختهای فرهنگی کشور است.
در اصفهان، بهعنوان قلب تپنده معماری صفوی، مجموعهای از شاخصترین بناها از جمله دولتخانه صفوی، کاخموزه چهلستون، عمارت رکیبخانه و تالار اشرف دچار آسیب شدند. در تهران نیز مجموعههای تاریخی کاخ گلستان و سعدآباد، بههمراه بناهایی چون کاخ سبز، موزه برادران امیدوار و کوشک (عمارت والی)، خسارات سازهای قابل توجهی را تجربه کردند.
در واکنش به این رخداد، وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی با صدور بیانیه و ارسال نامههای جداگانهای به سازمانهای بینالمللی، هرگونه اقدام نظامی منجر به آسیب به میراثفرهنگی را «نقض آشکار تعهدات بینالمللی» و «تهدیدی مستقیم علیه حافظه تاریخی بشریت» توصیف کرد؛ موضعی که با واکنش مثبت محافل علمی و فرهنگی در سطح بینالمللی نیز همراه شد.
در ادامه این پیگیریها، سازمان علمی، آموزشی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) با ابراز نگرانی عمیق نسبت به آسیبهای وارده، آمادگی خود را برای ورود به فرآیند ارزیابی و حمایت فنی اعلام کرد. بر اساس این اعلام، اعزام هیئتهای کارشناسی مشترک، ارائه بستههای حمایتی شامل مستندسازی پیشرفته، تثبیت اضطراری، کاهش خطرات ساختاری و طراحی برنامههای مرمتی، در دستور کار قرار گرفته است؛ اقدامی که میتواند نقطه عطفی در مدیریت بحران میراثی کشور باشد.
در میان بناهای آسیبدیده، عمارت عالیقاپو بهعنوان یکی از نمادهای برجسته معماری صفوی، نمونهای شاخص از پیچیدگیهای فنی و هنری در معماری ایرانی است. این بنا با ساختاری چندلایه و طراحی بصری منحصربهفرد، از زوایای مختلف، تعداد طبقات متفاوتی را به نمایش میگذارد؛ ویژگیای که خود، نشان از مهارت بالای معماران ایرانی در خلق فضاهای چندبعدی دارد. افزون بر این، ویژگیهای آکوستیکی خاص بنا—بهگونهای که صدا در گوشههای مختلف آن منتقل میشود—و وجود فضاهایی چون اتاق موسیقی، تالار آینه و تزئینات مینیاتوری، آن را به یکی از شاهکارهای معماری جهان بدل کرده است.
با این حال، در جریان حملات اخیر، علیرغم نصب نشان بینالمللی «سپر آبی» بهعنوان نماد حفاظت از میراثفرهنگی، بخشهایی از این بنا دچار آسیب شد. شکستن پنجرههای طبقه فوقانی، ریزش شیشهها و آسیب به کاشیهای مسجد امام، بخشی از خسارات گزارششده در این محدوده است.
جواد رحمتی، سرپرست پایگاه جهانی میدان امام(ره) اصفهان، با اشاره به این وضعیت، اظهار کرد: از بناهای آسیبدیده در میدان امام اصفهان میتوان به مسجد امام و عمارت عالیقاپو اشاره کرد که متحمل آسیبهایی شدند.
او افزود: پیش از این حملات، عمارت عالیقاپو از نظر سازهای به ثبات مطلوبی رسیده بود، اما در جریان این تعرضات، بخشهایی از آن دچار آسیب شد.
رحمتی همچنین به اقدامات پیشگیرانه اشاره کرد و گفت: کم کردن بار حریق در این مجموعه در دستور کار قرار گرفته تا از تشدید خسارات احتمالی جلوگیری شود.
در سوی دیگر، عمارت چهلستون، بهعنوان یکی از شاخصترین نمونههای باغهای ایرانی و ثبتشده در فهرست میراث جهانی، آسیبهایی جدی در بخشهای تزئینی و سازهای تجربه کرده است.
این بنا که با تالار آینه، نقاشیهای دیواری و ساختار چوبی خود شناخته میشود، در برابر تکانههای ناشی از انفجار، آسیبپذیری بالاتری دارد.
مصطفی هادیپور، مدیر پایگاه جهانی چهلستون، در تشریح اقدامات انجامشده، گفت: در نخستین ساعات پس از وقوع آسیب، مجموعهای از اقدامات تخصصی شامل شاهدگذاری، کدگذاری اجزا، جمعآوری تزئینات آسیبپذیر و ایجاد پوششهای حفاظتی در دستور کار قرار گرفت و عملیات نجاتبخشی بهصورت فوری اجرا شد.
او با تاکید بر مدیریت علمی بحران افزود: تمامی نقاط مستعد ریزش شناسایی و مسدود شده و تیمهای تخصصی بهصورت روزانه در مجموعه حضور دارند.
هادیپور همچنین به ابعاد خسارات اشاره کرد و گفت: بخشهایی از بنا دچار ریزش شده که عمدتا شامل تزئینات ظریف، بهویژه آینهکاریهاست. همچنین در برخی تالارها، انحراف سازهای منجر به آسیب در آرکها، سقفها و مقرنسها شده است.
وی افزود: با توجه به ثبتجهانی این اثر، هماهنگی برای حضور کارشناسان یونسکو انجام شده و انتظار میرود ارزیابیهای دقیقتری در آینده نزدیک ارائه شود.
در همین راستا، محسن نکویی اصفهانی، کارشناس ارشد مرمت، با تاکید بر پیچیدگی فرآیند مرمت آثار تاریخی، اظهار کرد: مرمت، بهویژه در حوزه نقاشیهای تاریخی، فرآیندی زمانبر و مبتنی بر ظرافتهای علمی است.
او با اشاره به تجربیات خود افزود: برای مرمت ۱۲ نقاشی صفوی، چهار سال زمان صرف شده است.
نکویی تصریح کرد: در شرایط فعلی، اولویت با نجاتبخشی و جلوگیری از گسترش آسیبهاست و باید از روشهای قابل بازگشت استفاده شود.
اکبر جندقیان، استادکار آینهکاری نیز با تاکید بر تقدم نجاتبخشی بر بازسازی، گفت: در گام نخست باید تثبیت و ایمنسازی بنا انجام شود و هرگونه تعجیل در بازسازی تزئینی میتواند به کاهش اصالت اثر منجر شود.
حسن ابومسعودی، مرمتگر آثار تاریخی، نیز با اشاره به ضرورت رویکردهای علمی، اظهار کرد: مرمت این بناها باید بر اساس اصول الحاقی و با قابلیت بازگشتپذیری انجام شود تا اصالت اثر حفظ شود.
در مجموع، آنچه امروز در پهنه میراثفرهنگی ایران در حال وقوع است، یک «چالش تمدنی» است که در آن، حفاظت از آثار تاریخی بهعنوان نمادهای هویت ملی، به یک مطالبه راهبردی در سطح داخلی و بینالمللی تبدیل شده است.
اکنون، در شرایطی که تیمهای تخصصی در حال اجرای عملیات نجاتبخشی هستند و نهادهای بینالمللی برای ورود به فرآیند ارزیابی اعلام آمادگی کردهاند، آینده این آثار، در گرو تلاقی مؤلفههای کلیدی زیادی است.
این گزارش، سندی از ایستادگی یک ملت در صیانت از حافظه تاریخی خود است؛ حافظهای که اگرچه ممکن است در ظاهر دچار آسیب شود، اما در عمق، همچنان زنده، پویا و بازآفرین باقی خواهد ماند.
انتهای پیام/
نظر شما