سید محمد جواد عرفانفر، نویسنده، پژوهشگر و روزنامهنگار در یادداشتی نوشت: در استان یزد، سرزمین قناتها و کویرهای کهن، سیزدهبدر جلوهای ویژه یافته و با باورها، آیینها و روایتهایی همراه شده که ریشه در تاریخ، اسطوره و فرهنگ مردم این دیار دارد.
این نوشتار با رویکردی پژوهشی و مردمشناسانه، به بررسی تاریخ، فلسفه و آداب سیزدهبدر در ایران و بهویژه یزد میپردازد و تلاش میکند تصویری جامع از این آیین کهن ارائه دهد.
جشنهای ایرانی همواره پیوندی ژرف با طبیعت داشتهاند. از جشنهای باستانی گرفته تا آیینهای مردمی امروز، همواره رابطهای میان انسان و عناصر طبیعی برقرار بوده است. در میان این جشنها، سیزدهبدر جایگاهی خاص دارد؛ روزی که پایان رسمی آیینهای نوروزی محسوب میشود و مردم برای پاسداشت طبیعت و آغاز سالی نو به دامان دشت و باغ و صحرا میروند.
سیزدهبدر در ظاهر روزی برای گردش و شادی است، اما در لایههای عمیق فرهنگی خود مجموعهای از باورها، آیینها و نمادهای تاریخی را در بر دارد. این آیین در استان یزد، با توجه به شرایط اقلیمی کویری، ویژگیهای منحصر به فردی یافته است. حضور قناتها، باغهای کهن، و باورهای مردم کویر باعث شده است که سیزدهبدر در این منطقه با جلوهای متفاوت برگزار شود.
ریشههای تاریخی سیزدهبدر
در سنتهای ایران باستان، نوروز جشن آغاز زندگی دوباره طبیعت به شمار میرفت. ایرانیان باستان دوازده روز نخست سال را نماد دوازده ماه سال میدانستند و آن را با جشن و شادی سپری میکردند. پس از پایان این دوازده روز، روز سیزدهم زمانی برای خروج از خانه و پیوستن دوباره به طبیعت بود.
در روایتهای اسطورهای ایران، جمشید شاه بنیانگذار جشن نوروز معرفی شده است. گفته میشود او مردم را به شادی و جشن فراخواند و پس از دوازده روز جشن، مردم برای ادامه شادی به باغها و دشتها رفتند. این سنت در طول قرنها در فرهنگ ایرانی باقی ماند و به شکل آیین سیزدهبدر ادامه یافت.
در آثار ادبی و تاریخی نیز نشانههایی از چنین آیینی دیده میشود. هرچند در شاهنامه اشاره مستقیم به سیزدهبدر وجود ندارد، اما توجه ویژه به طبیعت، جشنهای نوروزی و حضور مردم در باغ و دشت در بخشهای مختلف این اثر نمایان است.
عدد سیزده در فرهنگ ایرانی
در فرهنگهای مختلف جهان، عدد سیزده گاه نشانه نحسی دانسته شده است. اما در اندیشه ایرانیان باستان چنین برداشتی چندان رایج نبوده است. در نظام نمادین ایران باستان، عدد دوازده نماد نظم کیهانی و تکامل جهان به شمار میرفت. عدد سیزده در حقیقت آغاز مرحلهای تازه پس از این چرخه محسوب میشد.
به همین دلیل برخی پژوهشگران معتقدند که سیزدهبدر نه برای فرار از نحسی، بلکه برای آغاز مرحلهای نو از زندگی در سال جدید برگزار میشده است؛ مرحلهای که انسان باید با طبیعت و جهان پیرامون خود هماهنگ شود.
سیزدهبدر و پیوند انسان با طبیعت
در فرهنگ ایرانی، طبیعت همواره جایگاه مقدسی داشته است. آب، خاک، باد و آتش چهار عنصر بنیادین جهان محسوب میشدند. حضور در طبیعت در روز سیزدهبدر در واقع نوعی احترام به این عناصر و هماهنگی با چرخه زندگی طبیعت بوده است.
در این روز خانوادهها به دشتها، باغها و کنار رودخانهها میروند، غذاهای محلی میپزند، بازیهای گروهی انجام میدهند و با شادی و خنده سال نو را جشن میگیرند. چنین رفتارهایی نه تنها جنبه تفریحی دارد، بلکه نوعی آیین اجتماعی برای تقویت پیوندهای خانوادگی و اجتماعی نیز به شمار میرود.
سیزدهبدر در فرهنگ مردم یزد
استان یزد به دلیل شرایط اقلیمی خاص خود، فرهنگی متفاوت در ارتباط با طبیعت شکل داده است. در سرزمینی که آب ارزشمندترین نعمت به شمار میرود، آیینهای مرتبط با آب و سبزه جایگاه ویژهای دارند.
در گذشته مردم یزد در روز سیزدهبدر اغلب به باغهای اطراف شهر، دامنه کوهها و کنار قناتها میرفتند. قناتها نه تنها منبع آب بلکه محل گردهمایی و جشنهای مردمی بودند.
بسیاری از خانوادهها سبزههای نوروزی خود را در آب قنات میانداختند. این کار نمادی از سپردن بیماریها، اندوهها و بدیها به جریان زندگی بود. مردم باور داشتند آب روان قنات، بدیها را با خود میبرد و سالی پاک و پربرکت به همراه میآورد.
باورهای محلی درباره سبزه
یکی از باورهای جالب در برخی محلههای قدیم یزد این بود که سبزه هفتسین باید پیش از طلوع خورشید از خانه بیرون برده شود. گفته میشد اگر سبزه پس از طلوع آفتاب در خانه بماند، نحسی سیزده در خانه باقی خواهد ماند. همچنین دختران جوان هنگام گره زدن سبزه آرزو میکردند که در سال آینده بخت نیکویی پیدا کنند. این آیین که در سراسر ایران رایج است، در یزد نیز با شعرها و زمزمههای محلی همراه بود.
نقش قنات در آیین سیزدهبدر یزد
در مناطق کویری، آب همواره نماد زندگی بوده است. به همین دلیل بسیاری از آیینهای سیزدهبدر در یزد در کنار قناتها برگزار میشد.
برخی خانوادهها در کنار قنات آش نذری یا شولی میپختند و میان مردم تقسیم میکردند. این کار نوعی نذر برای دور شدن بیماری یا رفع گرفتاریهای سال گذشته محسوب میشد.
در برخی مناطق نیز رسم آبپاشی وجود داشت. جوانان هنگام بازگشت از طبیعت، آب قنات را بر یکدیگر میپاشیدند. این کار نشانه شادی، پاکی و آغاز دوباره زندگی بود.
بازیها و سرگرمیهای سیزدهبدر در یزد
سیزدهبدر تنها یک مراسم آیینی نبود؛ بلکه روزی برای شادی و بازی نیز به شمار میرفت. کودکان و نوجوانان در کنار جویها و باغها بازیهایی انجام میدادند که بخشی از فرهنگ عامه مردم یزد بود.
یکی از این بازیها «سبزهگیران» نام داشت. در این بازی کودکان سبزههای کنار جویها را جمع میکردند و آنها را به هم میبافتند. هر کس رشتهای بلندتر میبافت، برنده شناخته میشد و باور داشتند سالی پر برکت خواهد داشت.
خوراکیهای سنتی سیزدهبدر
خوراکیهای این روز نیز بخشی از فرهنگ آیینی آن به شمار میرود. در بسیاری از خانوادهها غذاهایی مانند آش رشته، شولی یزدی، یا غذاهای ساده و قابل حمل در طبیعت تهیه میشد.
همچنین خوردن کاهو و سکنجبین از رسوم رایج این روز بود. این خوراکی نمادی از پاکی و تندرستی در سال نو محسوب میشد.
سیزدهبدر؛ جشن اجتماعی و فرهنگی
سیزدهبدر در حقیقت جشن پیوند انسان با طبیعت و جامعه است. این روز فرصتی برای دیدار دوستان، تقویت روابط اجتماعی و ایجاد شادی جمعی است.
در گذشته مردم یزد با وجود شرایط سخت اقلیمی، این جشن را با شور و شوق برگزار میکردند. باغهای اطراف شهر، دامنه شیرکوه و روستاهای اطراف تفت و مهریز از مکانهای محبوب برای گذراندن این روز بودند.
امروز نیز با وجود تغییرات سبک زندگی، بسیاری از این آیینها همچنان در میان مردم یزد زنده است.
سیزدهبدر نمادی از فرهنگ پایدار ایرانی
اگر به تاریخ ایران بنگریم، درمییابیم که بسیاری از آیینهای کهن در گذر زمان دگرگون شدهاند، اما سیزدهبدر همچنان جایگاه خود را حفظ کرده است. این جشن نشان میدهد که فرهنگ ایرانی همواره توانسته است میان سنتهای باستانی و شرایط جدید تعادل برقرار کند.
در سرزمین کویر، جایی که هر قطره آب ارزشمند است، سیزدهبدر نه تنها جشن طبیعت بلکه جشن زندگی و امید نیز محسوب میشود.
واکاوی و تحلیل های سیزدهبدر:
۱. ریشههای اسطورهای
سیزدهبدر ادامه سنتهای جشن نوروز در ایران باستان است و با اسطورههای مربوط به جمشید و آغاز سال نو ارتباط دارد.
۲. پیوند با نظام نمادین اعداد
در فرهنگ ایرانی عدد سیزده نشاندهنده گذار از چرخه کامل دوازدهگانه و آغاز مرحلهای تازه در زندگی است.
۳. پیوند انسان و طبیعت
این جشن بازتاب احترام ایرانیان به طبیعت و عناصر چهارگانه جهان است.
۴. کارکرد اجتماعی
سیزدهبدر موجب تقویت روابط خانوادگی و اجتماعی میشود و نقش مهمی در همبستگی جامعه دارد.
۵. نقش آیینهای نمادین
گره زدن سبزه، انداختن آن در آب و بازیهای سنتی همگی نمادهایی از امید، پاکی و برکت هستند.
۶. بازتاب شرایط اقلیمی
در یزد، نقش قناتها و باغهای کویری در شکلگیری آیینهای سیزدهبدر بسیار برجسته است.
۷. پیوند با باورهای عامیانه
بسیاری از رسوم این روز مانند فال سبزه یا تعبیر باد و خاک ریشه در باورهای مردمشناختی دارند.
۸. استمرار تاریخی
سیزدهبدر یکی از معدود آیینهایی است که از دوران باستان تا امروز در فرهنگ ایرانی باقی مانده است.
۹. نقش خوراک و آیینهای غذایی
غذاهای سنتی در این روز نقش نمادین در ایجاد شادی جمعی دارند.
۱۰. جایگاه فرهنگی در هویت ایرانی
سیزدهبدر یکی از نمادهای هویت فرهنگی ایرانیان و پیوند آنان با طبیعت محسوب میشود.
انتهای پیام/
نظر شما