میراث آریا: شهر باستانی سیبه امروز در بخش جنوبغربی کوخرد قرار گرفته و در قسمت شمالغربی آن نیز چندین واحد مسکونی جدید بر روی عرصه تاریخی ساخته شده است. عبور یک رودخانه فصلی از میانه محوطه باعث ایجاد بریدگی در زمین و آشکار شدن بخشهایی از سازههای مدفون شده است. یکی از نتایج این فرایند طبیعی، نمایان شدن حمام تاریخی سیبه بود که بهدنبال سیلابهای بالادست آشکار شد و در سال ۱۳۹۱ مورد آواربرداری و کاوش قرار گرفت.
مطالعات کتابخانهای، بررسیهای میدانی و دادههای آرکئوژئوفیزیک انجامشده نشان میدهد که اگرچه وجود برخی آثار پیرامونی مؤید استقرارهای انسانی پیش از اسلام است، اما نتایج سفالپژوهیهای سطحی انتساب مستقیم محوطه سیبه به دوران پیش از اسلام را با تردید روبهرو میکند. آنچه امروز در سطح محوطه دیده میشود، شامل حمام سیبه در شرق و محوطه گورستان در غرب است. در بخش غربی، «محله بونجرون» قرار دارد؛ منطقهای با بافت مسکونی سنگی که تمامی سازههای آن با سنگهای قلوهای در اندازههای مختلف ساخته شدهاند. آرامگاه دوگنبدان و مقبره یکی از مشایخ اهل سنت نیز در همین محوطه قرار دارند.
در بخش جنوبی محوطه تنها پراکندگی اندکی از سفال دیده میشود. در شمال محوطه نیز جاده آسفالته کوخرد- هرنگ از دل عرصه تاریخی عبور کرده که احتمال از میان رفتن بخشی از شهر باستانی را افزایش میدهد. پس از جاده نیز تعداد زیادی آبانبار و بناهای جدید ساخته شده است. نمونههای سفالی جمعآوریشده در بررسیها عمدتاً به دوره میانه اسلامی تعلق دارند و سازههایی مانند حمام و آرامگاه نیز متعلق به دوران اسلامیاند. بر پایه تحلیل این دادهها، گرچه امکان سکونت در این منطقه در دورههای پیش از اسلام و بهویژه دوره ساسانی وجود داشته، اما محوطه سیبه در شکل فعلی بیشتر یک محوطه اسلامی است و نسبت دادن آن به دوره ساسانی با دشواری همراه است.
بر اساس یافتههای باستانشناسی، بهنظر میرسد کوخرد کنونی بر روی بقایای شهر تاریخی سیبه شکل گرفته باشد؛ بهویژه با توجه به شواهد موجود در نواحی جنوبی، شرقی و غربی روستای امروز. نام این منطقه در منابع متأخر اسلامی، بهخصوص دوره صفوی، آمده و در سفرنامه سیاحان نیز به آن اشاره شده است؛ نشانهای از موقعیت تجاری و اهمیت راهبردی آن. محوطه سیبه حدود ۴۵ هکتار گستره دارد و بر روی زمینهای رسوبی واقع شده که سطح آن با قلوهسنگ پوشیده شده است. پوشش گیاهی منطقه ضعیف بوده و محدود به پراکندگی درختان کنار و سمر و بوتههای خاردار است. در سالهای اخیر نیز کشاورزی پراکنده در بخشهایی از آن انجام میشده است.
از مهمترین آثار این محوطه، حمام تاریخی سیبه است که در اثر سیلاب آشکار شد. این حمام از نوع زیرزمینی بوده؛ به این معنا که کف و دیوارههای آن با گودبرداری در زمین ساخته شده است. چنین شیوهای ضمن افزایش استحکام سازه، موجب حفظ گرما در روزهای سرد زمستان نیز میشده است. سیستم تنظیم شرایط محیطی حمام، همانند دیگر حمامهای سنتی ایران، بهگونهای طراحی شده بود که میزان حرارت و رطوبت از هشتی ورودی و بینه ـ که نیمهگرم و نیمهمرطوب است به صحن حمام و گرمخانه که گرم و مرطوب است و در نهایت به خزینه بسیار گرم و بسیار مرطوب افزایش یابد. این فضاها هر یک مستقل ساخته شده و بهوسیله دالانهای باریک به یکدیگر متصل بودهاند.
محوطه باستانی سیبه با وجود گستره وسیع، پیشینه تاریخی غنی و ساختارهای معماری کمنظیر، هنوز در زمره محوطههای کمتر شناختهشده هرمزگان قرار دارد. آشکارسازی بخشی از بناهای مدفون، از جمله حمام تاریخی، تنها گوشهای از ظرفیتهای پژوهشی و گردشگری این منطقه را نشان میدهد. حفاظت از این محوطه و اجرای کاوشهای نظاممند میتواند افقهای تازهای از تاریخ جنوب کشور را روشن کرده و نقش کوخرد و سیبه را در نقشه فرهنگی هرمزگان با دقت بیشتری بازنمایی کند.
گزارش از سپهر زارعی، معاون میراثفرهنگی هرمزگان
انتهای پیام/
نظر شما