میراثآریا: بیشتر مورخان که در قرنهای متمادی به ایران سفر کردهاند، تاریخ ساخت این سازه را دوران قبل از ظهور اسلام، اعلام کردهاند، حتی برخی ساخت این آسبادها را به ۱۷۰۰ سال قبل از میلاد مربوط میدانند، البته در پرونده ثبت ملی دوره صفویان ذکر شده است.
ثبت در فهرست میراث ملی
این آثار که در سال ۱۳۸۱ با شماین آثار که در سال ۱۳۸۱ با شماره ۷۴۹۰ در فهرست آثار ملی ثبت شدهاند، امروز به یکی از جاذبههای فرهنگی و تاریخی مهم منطقه تبدیل شدهاند.
معنی آسباد
آسبادها، ترکیبی از واژههای "آس" بهمعنای سنگ آس و "باد"، سازههایی هستند که با استفاده از نیروی باد گندم را به آرد تبدیل میکردند. این آثار هوشمندانه، نشاندهنده دانش و مهندسی ایرانیان در استفاده بهینه از منابع طبیعیاند. آسبادهای نشتیفان بهعنوان نخستین کارخانههای سنتی شناخته میشوند که شامل ساختمان، منبع انرژی، ماشینآلات و نیروی انسانی بودهاند.
آسبادهای باقی مانده
از مجموع ۲۰۰ آسباد شناسایی شده در مناطق شهری و روستایی شهرستان خواف، اکنون حدود ۱۳۰ آسباد باقی مانده و ۷۰ آسباد به مرور زمان تخریب شده است. خوشبختانه از میان ۳۲ آسباد نشتیفان، ۶ آسباد هنوز قابلیت تبدیل گندم به آرد را دارند.
بهرهمندی از باد با هوش و ذکاوت
وزش بادهای ۱۲۰ روزه سیستان که از خرداد تا اوایل پاییز ادامه دارد، نعمتی برای مردم این منطقه بوده است. این بادها نه تنها هوای خنکی را به منطقه میآوردند، بلکه انرژی لازم برای چرخش آسبادها را نیز فراهم می کردند. ایرانیان باستان با هوش و ذکاوت خود توانستند از این شرایط طبیعی به بهترین شکل بهره ببرند.
معماری آسبادهای نشتیفان خواف بسیار متفاوت از آسیاب های بادی چرخشی است که در سایر نقاط جهان دیده می شود. این سازه ها با استفاده از ساده ترین مواد از جمله خشت، گل و چوب ساخته شده اند، اما معماری بسیار هوشمندانه و پیچیدهای دارند.
برای بالا بردن مقاومت و استحکام، آسبادها در کنار یکدیگر بنا شده اند. همچنین، قبرستانی در قسمت پشتی آسبادهای نشتیفان ایجاد شده است که علاوه بر جنبه فرهنگی، مانع از ساخت و ساز در جهت وزش باد می شود و باعث می شود چرخ آسیاب همیشه در گردش باشد. این نوع طراحی نشان دهنده تفکر سیستمی و آینده نگری ایرانیان باستان است.
اجزای آسباد
آسبادهای نشتیفان از دو بخش اصلی تشکیل شده اند: "پرخانه" در طبقه بالا و "آس خانه" در طبقه پایین. پرخانه وظیفه به دام انداختن بادهای ۱۲۰ روزه سیستان و انتقال آن به قسمت پایینی برای چرخش سنگ آس را به عهده دارد.
در پشت پرخانه، دهانهای به نام "درباد" وجود دارد که تنها ورودی باد به داخل آسباد است و نشانه مهندسی هوشمندانه پیشینیان ماست. آسخانه نیز محل قرارگیری سنگ آس است.
دریچه ای که از قسمت پرخانه به این قسمت راه دارد، همانند یک پنکه طبیعی هوای داخل آسباد را خنک میکند و همچنین مانند یک زنگ هشدار، به راه افتادن آسباد را به مسئول آسبادها اطلاع میدهد.
پرخانه به عنوان قسمت بالایی آسباد، از اهمیت ویژهای برخوردار است. در این بخش، پرههای آسباد قرار دارند که با وزش باد به حرکت در میآیند. جهتگیری این پرهها به گونهای است که بیشترین بهره را از بادهای منطقه میبرند. درباد که رو به شمال دارد، تنها ورودی باد به داخل است و با طراحی خاص خود، باعث افزایش انرژی باد می شود.
آسخانه یا همان قسمت پایینی آسباد، محل قرارگیری سنگ آس است. این سنگ ها به صورت افقی روی هم قرار گرفته اند و با چرخش سنگ بالایی (که از طریق محوری به پرههای آسباد متصل است)، دانههای گندم بین دو سنگ خرد شده و به آرد تبدیل میشوند.
آسبادهای نشتیفان خواف به دلیل ارزش تاریخی و معماری بی نظیرشان، در فهرست موقت یو نسکو ثبت شده است و در نوبت ثبت در فهرست جهانی یونسکو قرار دارند.
شهر نشتیفان در ۱۷ کیلومتری جنوب شهرستان خواف در استان خراسان رضوی قرار دارد.
انتهای پیام/
نظر شما