عبدالمهدی همت پور، دکترای باستان شناسی دوران اسلامی در یادداشتی نوشت: کمیته بین‌المللی سپر آبی، سازمانی غیردولتی و تخصصی است که در سال ۱۹۹۶ با هدف حفاظت از میراث فرهنگی جهان در برابر تهدیدات ناشی از جنگ‌ها، مخاصمات مسلحانه و بلایای طبیعی تشکیل شد.

ریشه حقوقی: این کمیته بازوی اجرایی کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه (UNESCO) برای حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه است.

 نماد: نشان آن، سپری آبی‌رنگ است که بر بناهای تاریخی مهم نصب می‌شود و مصونیت آن‌ها از تعرض نظامی را اعلام می‌کند.

 اعضای مؤسس: متشکل از پنج سازمان بین‌المللی: ایکوم (موزه‌ها)، ایکوموس (بناها و محوطه‌ها)، ایفلا (کتابخانه‌ها)، شورای بین‌المللی آرشیوها، و شورای هماهنگی مؤسسات سمعی- بصری.

مقایسه راهبردی: همان‌طور که صلیب سرخ بین‌المللی وظیفه حفاظت از جان انسان‌ها در جنگ را دارد، سپر آبی مسئول حفاظت از هویت تاریخی و حافظه جمعی بشریت در بحران‌هاست. همچنین عملکرد آن مشابه نیروهای کلاه‌آبی سازمان ملل در مناطق بحرانی، اما متمرکز بر میراث فرهنگی است.

گستره فعالیت: تاکنون در بیش از ۴۰ کشور جهان کمیته‌های ملی سپر آبی تشکیل شده است.

۲. ضرورت شکل‌گیری و فعالیت

افزایش تهدیدات: در دهه‌های اخیر، میراث فرهنگی هدف مستقیم جنگ‌ها، تروریسم، انقلاب‌های سیاسی و غارت‌های سازمان‌یافته قرار گرفته است.

خلأ نهادی: پیش از تشکیل سپر آبی، هیچ نهاد بین‌المللی تخصصی با مأموریت عملیاتی و میدانی برای حفاظت اضطراری از میراث در زمان جنگ وجود نداشت.

جلوگیری از نابودی هویت: تخریب میراث فرهنگی تنها یک خسارت مادی نیست، بلکه هدف آن محو حافظه تاریخی، تضعیف انسجام اجتماعی و نابودی هویت ملی ملت‌هاست.

ضرورت حقوقی: کنوانسیون۱۹۵۴لاهه نیازمند یک نهاد اجرایی برای تبدیل مفاد حقوقی به اقدام عملیاتی بود.

ضرورت هماهنگی: در شرایط جنگی، میان زبان نهادهای فرهنگی و نیروهای نظامی شکاف ارتباطی عمیقی وجود دارد. سپر آبی نقش مترجم میان این دو حوزه ایفا نموده و تلاش دارد درک و همکاری متقابل ایجاد کند.

پیامدهای نبود حفاظت: تجربه عراق، سوریه و مصر نشان داد که نبود آمادگی پیش از بحران، منجر به خسارت‌های جبران‌ناپذیر به میراث جهانی می‌شود.

۳. اصول و مبانی نظری اقدامات

اصل اول: پیشگیری و آمادگی: شناسایی آثار در معرض خطر، تهیه فهرست‌های حفاظتی و آموزش نیروهای محلی پیش از وقوع بحران.

اصل دوم: همکاری بین‌نهادی: تعامل با ارتش‌ها، دولت‌ها، یونسکو، ایکوموس، نیروهای پلیس و سازمان‌های مردم‌نهاد برای اجرای اقدامات حفاظتی.

 اصل سوم: مستندسازی و ثبت خسارت‌ها: تهیه گزارش‌های دقیق از آسیب‌ها برای استفاده در پیگردهای حقوقی بین‌المللی و بازسازی آینده.

 اصل چهارم: احترام به میراث در عملیات نظامی: آموزش نیروهای نظامی برای شناسایی بناهای تاریخی و اجتناب از آسیب به آن‌ها در میدان نبرد.· پشتوانه حقوقی: علاوه بر کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه، اسناد مکمل شامل پروتکل‌های اول (۱۹۵۴) و دوم (۱۹۹۹)، کنوانسیون ۱۹۷۰ یونسکو درباره جلوگیری از انتقال غیرقانونی اموال فرهنگی، منشور ونیز (۱۹۶۴)، و اساسنامه دیوان کیفری بین‌المللی (ماده ۸ که تخریب عمدی میراث را «جنایت جنگی» تعریف می‌کند)، چارچوب اقدامات سپر آبی را شکل می‌دهند.

۴. درس‌های کلیدی از تجارب چهار کشور مصر، عراق، سوریه و اوکراین برای طراحی الگوی بومی

عوامل تعیین‌کننده اثربخشی: موفقیت اقدامات سپر آبی صرفاً به کیفیت فنی مداخلات بستگی ندارد، بلکه ترکیبی از نوع تهدید، سطح آمادگی نهادی داخلی، میزان بهره‌گیری از فناوری، و گستره همکاری‌های بین‌نهادی و مردمی تعیین‌کننده است.

محورهای اصلی موفقیت نسبی:

۱. تلفیق ظرفیت‌های داخلی با همکاری بین‌المللی (تأیید فرضیه اصلی پژوهش).

۲. بهره‌گیری از فناوری‌های نوین (تجربه اوکراین).

۳. آموزش نیروهای محلی و مستندسازی دقیق (تجربه عراق و سوریه).

 ۴. اولویت ارزیابی و مستندسازی در شرایط ناپایدار سیاسی (تجربه مصر).

پیشنهاد نهایی:

تشکیل «کمیته ملی سپر آبی ایران» با رویکردی کاملاً مشارکتی و با حضور وزارت میراث فرهنگی، دانشگاه‌ها، نهادهای نظامی و انتظامی و سازمان‌های مردم‌نهاد، گامی راهبردی برای افزایش تاب‌آوری فرهنگی ایران در برابر بحران‌های طبیعی و انسانی خواهد بود.

انتهای پیام/