فریار اخلاقی، عضو هیئت علمی پژوهشکده زبان‌شناسی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری در یادداشتی نوشت: در چنین وضعیتی، گویش‌شناسی تنها یک حوزه علمی نیست، بلکه ابزاری برای صیانت فرهنگی و ثبت حافظۀ جمعی جوامع محلی به شمار می‌آید. مستندسازی واژگان، روایت‌های شفاهی، شیوه‌های تلفظ، اصطلاحات بومی و دانش زبانی مناطق مختلف می‌تواند از نابودی بخشی از تنوع فرهنگی ایران جلوگیری کند و زمینۀ انتقال آن را به نسل‌های آینده فراهم سازد.

پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری از دیرباز در زمینۀ پاسداری از تنوع زبانی ایران نقشی راهبردی داشته است؛   از طریق اجرای طرح‌های میدانی برای بررسی گونه‌های زبانی ایران به ویژه گونه‌های زبانی درخطر، پیشبرد طرح کلان اطلس زبانی ایران، ایجاد آرشیوهای صوتی و نوشتاری، تربیت پژوهشگران بومی و بهره‌گیری ازفناوری‌های دیجیتال برای ثبت و نگهداری داده‌ها. بررسی علمی زبان‌ها و گویش‌های ایرانی، افزون بر ارزش زبان‌شناختی، به شناخت هویت‌های محلی، تاریخ فرهنگی و پیوندهای اجتماعی نیز کمک می‌کند. در دوره‌های بحران، تدوین برنامه‌های اضطراری برای حفاظت از داده‌های زبانی، پشتیبان‌گیری امن از اسناد و داده‌های صوتی و نوشتاری، و تداوم پژوهش‌های زبانی در چارچوب‌های ایمن، می‌تواند از خسارت‌های جبران‌ناپذیر به میراث زبانی کشور جلوگیری کند.

گنجینه اطلس زبانی ایران، که حاصل هزاران ساعت کار میدانی وگردآوری بیش از ۲۷ هزار مصاحبه زبانی از روستاهای سراسرکشور است، یکی از ارزشمندترین سرمایه‌های علمی و فرهنگی ایران به شمار می‌آید؛ این مجموعۀ کم‌نظیر نه تنها بازتاب‌دهندۀ تنوع زبان‌ها و گویش‌های کشور است، بلکه بخشی از حافظۀ تاریخی، هویت محلی و دانش بومی جوامع مختلف ایرانی را نیز در خود حفظ کرده است. بسیاری از این گونه‌های زبانی امروز در معرض فرسایش، دگرگونی سریع یا حتی نابودی قرار دارند و از این رو داده‌های ثبت‌شده در این اطلس را می‌توان به مثابه سندی بی‌بدیل از تنوع گستردۀ زبانی در کشور پهناور ایران برای آیندگان و بستری قابل اتکا برای پژوهش‌های زبان‌شناسی، مردم‌شناسی، تاریخ فرهنگی ومطالعات اجتماعی برای پژوهشگران حال و آینده دانست.

حفاظت ازاین گنجینه، در واقع حفاظت از میراث ناملموس ایران و پاسداشت صداها، واژگان و روایت‌هایی است که در گذر زمان و با نابودی گونه‌های زبانی ممکن است دیگر شنیده نشوند.

برای صیانت از این داده‌ها، مجموعه‌ای از روش‌های علمی و فنی ضروری است؛ از جمله دیجیتال‌سازی کامل اسناد صوتی (که بخشی کماکان بر نوارهای کاست نگهداری می‌شوند) و نیز اسناد نوشتاری، تهیۀ نسخه‌های پشتیبان در چند محل امن، استفاده از سامانه‌های ذخیره‌سازی پایدار و به‌روزرسانی منظم فرمت فایل‌ها برای جلوگیری از فرسودگی دیجیتال. همچنین لازم است فراداده‌های دقیق شامل زمان، مکان، ویژگی‌های گویشور، اطلاعات دربارۀ روستا و معیشت اهالی روستا که در زمان مراجعه به هر روستا و مصاحبۀ میدانی به صورت پرونده‌های کاغذی تهیه شده به صورت کامل دیجیتال، ثبت وسامان‌دهی شود تا بازیابی و استفاده پژوهشی از داده‌ها میسر باشد.

ایجاد آرشیو ملی با دسترسی سطح‌بندی‌ شده برای پژوهشگران، آموزش نیروی متخصص برای نگهداری داده‌ها و تدوین پروتکل‌های حفاظتی در شرایط بحران‌هایی مانند جنگ، بلایای طبیعی یا اختلالات زیرساختی نیز از اقدامات اساسی است. افزون بر این، تدوین و انتشار بخشی از داده‌ها در قالب نسخه‌های کاغذی و تدوین کتاب‌ با موضوع اطلس زبانی استان‌هایی که گنجینۀ داده‌های اطلس زبانی آن تکمیل شده می‌تواند به پاسداری از این میراث و پیوند دوباره جوامع محلی با زبان‌های بومی خود کمک کند و به پژوهشگران برای دسترسی به این داده‌های ارزشمند یاری رساند.

پژوهشکدۀ زبان‌شناسی، کتیبه‌ها و متون طی ۲ سال اخیر صیانت از گنجینۀ داده‌های زبانی موجود را با فراهم‌سازی زمینۀ انتشار آن در دستور کار داشته است. در دور نخست با تمرکز بر استان سمنان که اطلس آن در سال ۱۳۹۸ تدوین شد، ابتدا واژگان مستند شده در تمامی آبادی‌های این استان (که بر پایۀ مستندات اطلس زبانی ایران  ۲۸ گونۀ زبانی در آن‌ها رواج دارد) در قالب دو طرح پژوهشی از گنجینۀ اطلس زبانی این استان استخراج شد و در مسیر انتشار قرار گرفت و در دور بعدی و در سال جاری بر تحلیل رده‌شناختی و انتشار تمامی جملات گردآوری‌شده از گونه‌های زبانی آبادی‌های استان سمنان در قالب دو طرح پژوهشی دیگر متمرکز است. این پژوهشکده امیدوار است همزمان با پیشبرد طرح‌های نو در شناسایی و مستندسازی گونه‌های زبانی ایران نظیر آن‌چه در سال‌های اخیر در شناسایی گونه‌های زبانی درخطر جزیره‌های ایرانی و کرانه‌های خلیج فارس در دست انجام دارد و  نیز بررسی گونۀ زبانی درخطر ینگ‌آبادی در استان اصفهان و  بررسی گونه‌های زبانی درخطر استان سیستان و بلوچستان با فراهم ساختن زمینۀ انتشار نسخۀ کاغذی داده‌ها در مسیر صیانت بیشتر از آن‌ها در بحران‌های ناگزیر گام بردارد.

انتهای پیام/