به گزارش خبرنگار میراث آریا، موزهها از مهمترین نهادهای فرهنگی هر جامعه به شمار میروند که نقش مؤثری در حفظ، معرفی و انتقال میراث تاریخی، فرهنگی و تمدنی به نسلهای مختلف دارند. این مراکز تنها محل نگهداری اشیا و آثار ارزشمند گذشته نیستند، بلکه بستری برای بازخوانی هویت یک ملت، آشنایی با ریشههای تاریخی و تقویت حس تعلق اجتماعی و ملی محسوب میشوند. هر اثر تاریخی که در موزه نگهداری میشود، روایتگر بخشی از زندگی، اندیشه، هنر و سبک زیست مردمان گذشته است و میتواند درک روشنتری از مسیر شکلگیری هویت فرهنگی یک جامعه ارائه دهد.
در دنیای امروز، موزهها علاوه بر کارکردهای تاریخی و فرهنگی، نقش مهمی در آموزش عمومی، ارتقای آگاهی اجتماعی و توسعه گردشگری فرهنگی ایفا میکنند. آشنایی کودکان، نوجوانان و جوانان با آثار تاریخی و میراث گذشتگان، زمینهساز پیوند عمیقتر نسل امروز با پیشینه تمدنی کشور و عاملی مؤثر در حفظ این سرمایههای ارزشمند برای آینده است. از همین رو، توجه به موزهها و تقویت جایگاه آنها در سبد فرهنگی خانوادهها، ضرورتی انکارناپذیر در مسیر صیانت از هویت ملی و فرهنگی به شمار میرود.
در گفتوگویی تفصیلی با «محمد صالحی، مدیر موزههای استان مرکزی»، به بررسی وضعیت موزههای استان، ظرفیتها، چالشها، برنامههای هفته میراث فرهنگی و راهکارهای توسعه بازدید عمومی از این مراکز فرهنگی پرداختهاند که مشروح این گفتوگو در زیر میآید:
در ابتدای گفتوگو بفرمایید موزهها در جامعه امروز از چه نقش و اهمیتی برخوردارند؟ و حوزه میراث فرهنگی و گردشگری چه جایگاهی در ارتباط با موزهها دارد و این ظرفیتها چگونه میتوانند در ارتقای آگاهی عمومی و معرفی هویت تاریخی و فرهنگی جامعه اثرگذار باشند؟
صالحی: موزهها در جامعه امروز از جایگاه مهم و اثرگذاری برخوردارند و نمیتوان نقش آنها را صرفاً به نگهداری اشیای تاریخی محدود کرد. این مراکز فرهنگی، در واقع پل ارتباطی میان گذشته، حال و آینده هستند و میتوانند در ارتقای سطح آگاهی عمومی، تقویت هویت ملی و آشنایی نسلهای جدید با پیشینه تاریخی و فرهنگی کشور نقشی تعیینکننده ایفا کنند.
در این میان، ارتباط موزهها با حوزههای میراث فرهنگی و گردشگری نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. موزهها یکی از اصلیترین بسترهای معرفی میراث ملموس و ناملموس هر سرزمین به شمار میروند و میتوانند در کنار جاذبههای تاریخی، طبیعی، منقول و غیرمنقول، تصویری جامع از ظرفیتهای فرهنگی و گردشگری یک منطقه ارائه دهند.
آنچه امروز بیش از گذشته ضرورت دارد، توجه ویژه به نسل نوجوان و کودک در این حوزه است. اگر آموزش و آشنایی با میراث فرهنگی از سنین پایین آغاز شود، میتوان پایههای مستحکمی برای شکلگیری نگاه عمیقتر و مسئولانهتر نسبت به هویت ملی در آینده ایجاد کرد. آشنایی کودکان و نوجوانان با گذشته کشور، اشیای تاریخی، روایتها، کتابها و خاطرات ماندگار تاریخی، زمینهای فراهم میکند تا آنها درک روشنتری از مسیر طیشده داشته باشند و بتوانند آیندهای بهتر برای کشور خود رقم بزنند.
بر همین اساس، بسیاری از صاحبنظران حوزه تاریخ و فرهنگ بر این باورند که شناخت تاریخ، مقدمه ساختن آینده است. هر اندازه افراد یک جامعه شناخت دقیقتر و عمیقتری از گذشته خود داشته باشند، در مسیر تصمیمگیری، هویتیابی و حرکت به سوی توسعه، موفقتر عمل خواهند کرد.
در همین راستا، تمرکز بر آموزش پایه و معرفی جاذبهها از سنین پایین، یکی از رویکردهای مهم در حوزه فرهنگی و گردشگری به شمار میرود. معرفی جاذبههای گردشگری، ظرفیتهای طبیعی، آثار منقول و غیرمنقول و دیگر مؤلفههای هویتی کشور به نسل جدید، میتواند زمینهساز افزایش تعلق خاطر، مسئولیتپذیری فرهنگی و مشارکت آگاهانهتر آنان در حفظ و معرفی داشتههای ملی باشد.
وضعیت استان مرکزی در حوزه موزهها به چه صورت است؟ در حال حاضر چند موزه در استان فعال است و این موزهها در کدام شهرها قرار دارند؟
صالحی: در حال حاضر نقشه موزهای استان مرکزی به عنوان یکی از کانونهای فرهنگی کشور، مجموعهای متشکل از 13 واحد فعال را در بر میگیرد که این شبکه شامل 10 موزه دولتی و 3 موزه خصوصی وابسته به میراث فرهنگی است. موزههای دولتی به عنوان نهادهای تحت نظارت مستقیم ادارهکل میراث فرهنگی، صنایعدستی و گردشگری استان، وظیفه صیانت تخصصی از آثار و اشیای تاریخی را بر عهده دارند؛ در حالی که موزههای خصوصیِ وابسته نیز با هماهنگی و تحت نظارت همین ادارهکل فعالیت میکنند تا در کنار بخش دولتی، ظرفیتهای فرهنگی منطقه را برای عموم شهروندان به نمایش بگذارند.
پراکندگی جغرافیایی این موزهها بهگونهای است که بخش قابلتوجهی از شهرستانهای استان را در بر میگیرد؛ بهطوری که این مراکز تاریخی و فرهنگی در شهرهای اراک، خمین، تفرش، آشتیان، ساوه، محلات و فراهان مستقر شدهاند و ذیل نظر مستقیم ادارات میراث فرهنگی شهرستانها اداره میشوند.
هر یک از این موزهها، در چارچوب برنامههای کلان ادارهکل میراث فرهنگی استان مرکزی نقشآفرینی کرده و با مدیریت نظاممند، کوشیدهاند تا ضمن حفظ آثار و ابنیه تاریخی، دسترسی علاقهمندان به میراث ملموس فرهنگی را در سطح استان تسهیل و هویت محلی هر منطقه را بهدرستی بازتاب دهند.
مهمترین مطالبات و نیازها در حوزه موزههای استان چیست و چه نوع حمایتهایی میتواند به بهبود فعالیت موزهها و رونق بیشتر حوزه گردشگری استان کمک کند؟
صالحی: در حوزه حمایت، مهمترین اقدامی که مسئولان استان میتوانند برای مجموعه میراث فرهنگی و موزهها انجام دهند، معرفی بهتر و مؤثرتر جاذبههای گردشگری استان در برنامهها، نشستها و رویدادهای خارج از استان است. استان مرکزی از ظرفیتهای فراوان و جاذبههای ارزشمند تاریخی، فرهنگی و طبیعی برخوردار است، اما با وجود این ظرفیتها، همچنان تا حد زیادی ناشناخته مانده است.
اگر بخواهیم وضعیت گردشگری داخلی و خارجی استان را بررسی کنیم، باید گفت متأسفانه بهویژه شهر اراک بیشتر به یک مسیر عبوری و رهگذری تبدیل شده است؛ در حالی که ظرفیتهایی مانند موزه چهارفصل، بازار تاریخی اراک و تالاب میقان میتوانند به عنوان جاذبههای مهم مورد توجه گردشگران قرار گیرند. تالاب میقان نیز با توجه به ویژگیها و امتیازاتی که دارد، از جمله ظرفیتهای شاخص استان به شمار میرود.
انتظار ما این است که حمایتها از حوزه میراث فرهنگی، موزهها و گردشگری استان بیش از گذشته افزایش یابد. البته تاکنون نیز مسئولان در بخشهای مختلف همراهیهای خوبی با مجموعه میراث فرهنگی داشتهاند، اما لازم است این حمایتها در آینده گستردهتر و هدفمندتر دنبال شود تا زمینه رونق بیشتر گردشگری استان فراهم شود.
موزهها در معرفی تاریخ، پیشینه و هویت فرهنگی استان مرکزی و شهرستانهای تابعه چه نقشی ایفا میکنند و چه ظرفیتهای شاخصی در این حوزه وجود دارد؟
صالحی: موزهها آینه تمامنمای تاریخ و تمدن هر منطقه هستند. در کلانشهر اراک، ما ظرفیتهای تخصصی ارزشمندی داریم؛ از جمله موزه چهارفصل که به عنوان موزه باستانشناسی ما شناخته میشود و اشیای تاریخی از دورههای مختلف را در خود جای داده است. همانطور که پیشتر اشاره کردم، تمرکز بر رده سنی کودک و نوجوان در این فضا بسیار حائز اهمیت است؛ وقتی یک کودک با اشیای باستانی و قدمت آنها آشنا میشود، پرسشگری و کنجکاوی او نسبت به هویت تاریخیاش برانگیخته شده و مشتاق میشود درباره انسانهایی که این تمدن را ساختهاند، مطالعه کند.
علاوه بر این، موزه مفاخر اراک با ارائه تندیسها و اسناد مرتبط با شخصیتهای برجسته، جایگاه ویژهای در معرفی نخبگان استان دارد. در حوزه هنرهای سنتی نیز موزه صنایعدستی (قلعه وکیل)، مجموعهای نفیس از آثار و صنایعدستی را به نمایش گذاشته است.
در سطح شهرستانها نیز، تمرکز اصلی بر موزههای مردمشناسی است. این موزهها به خوبی نشان میدهند که مردم هر منطقه در گذشته چه زیستبومی داشتهاند، از چه ابزاری استفاده میکردند و فرهنگ عامه آنها چگونه بوده است. در واقع هر کدام از این شهرستانها با تکیه بر موزههای خود، جاذبههای منحصربهفردی برای معرفی اصالت و هویت مردمان آن خطه دارند که توجه به آنها میتواند دریچهای تازه به سوی شناخت تاریخ استان باز کند.
وضعیت استقبال مردم از موزهها در استان مرکزی چگونه است و به نظر شما چه دستگاهها و مسئولانی میتوانند در افزایش بازدید عمومی از موزهها نقش مؤثرتری ایفا کنند؟
صالحی: در حال حاضر، وضعیت بازدید از موزهها چه در اراک و چه در سطح کشور، شرایط مطلوبی ندارد و این مسئله تحت تأثیر برخی رویدادها و شرایط موجود قرار گرفته است. البته در وضعیت عادی نیز به دلیل اینکه اراک بیشتر به عنوان شهری عبوری و رهگذری شناخته میشود، موزهها تا حدودی در مظلومیت واقع شدهاند و آنگونه که شایسته است مورد توجه قرار نگرفتهاند.
با این حال، در ماههای اخیر اقدامات مثبتی نیز در این زمینه صورت گرفته است. برخی از مسئولان ارشد استانی با نگاه حمایتی، تلاش کردهاند در جریان سفر مهمانان و مسئولان ملی که از وزارتخانهها و استانهای دیگر به مرکزی سفر میکنند، بخشی از جاذبههای تاریخی، فرهنگی و گردشگری استان را هرچند به صورت کوتاه معرفی کنند. این روند میتواند به تدریج در شناساندن ظرفیتهای موزهای استان و افزایش توجه به این حوزه اثرگذار باشد.
طبیعتاً در این مسیر، همراهی و حمایت بیشتر مسئولان اجرایی، دستگاههای فرهنگی، آموزش و پرورش، رسانهها و مجموعههای مرتبط با گردشگری میتواند نقش بسیار مهمی در افزایش بازدیدها و آشنایی بیشتر مردم با ظرفیتهای موزهای استان ایفا کند. هرچه معرفی این فضاها هدفمندتر، مستمرتر و گستردهتر انجام شود، زمینه برای رونق بیشتر موزهها و ارتقای جایگاه آنها در میان افکار عمومی نیز فراهمتر خواهد شد.
با توجه به فرارسیدن روز موزهها و هفته میراث فرهنگی، چه برنامههایی در سطح استان مرکزی پیشبینی شده و مهمترین رویکرد این برنامهها چیست؟
صالحی: به مناسبت هفته میراث فرهنگی، برنامههای متنوعی در استان مرکزی تدارک دیده شده است. در همین راستا، روز سهشنبه نمایشگاه عکس بازار در حوزه هنری برگزار میشود که میتواند فرصت مناسبی برای آشنایی بیشتر شهروندان با ظرفیتها و جلوههای تاریخی بازار باشد. این نمایشگاه از جمله برنامههایی است که انتظار میرود با استقبال علاقهمندان و عموم مردم همراه شود.
همچنین روز چهارشنبه ساعت 10 صبح، نمایشگاه صنایعدستی در مجموعه موزه مفاخر افتتاح خواهد شد. در کنار این برنامه، نمایشگاهی از عکسها نیز به مناسبت سالروز آزادسازی خرمشهر برپا میشود. در واقع تلاش شده است تا با تلفیق دو مناسبت مهم، برنامهای منسجم، اثرگذار و فرهنگی برای مخاطبان طراحی و اجرا شود. به طور کلی، رویکرد اصلی این برنامهها، افزایش آگاهی عمومی، تقویت پیوند مردم با میراث فرهنگی و معرفی هرچه بیشتر ظرفیتهای تاریخی، هنری و هویتی استان است.
بسیاری از نوجوانان و دانشآموزان به فعالیت در حوزه موزهها و میراث فرهنگی علاقهمند هستند؛ به عنوان متولی این حوزه چه توصیه و رهنمودی برای ورود علمی و حرفهای آنها به این عرصه دارید؟
صالحی: توصیه اکید و اصلی من به تمامی علاقهمندان و جوانانی که مشتاق ورود به عرصه میراث فرهنگی هستند، این است که چه در بخش «راهنمای گردشگری» و چه در بخش حیاتی و حساس «مرمت آثار»، حتماً با تسلط کامل علمی و کسب تخصصهای لازم قدم در این میدان بگذارند. فعالیت در این حوزهها فراتر از یک اشتغال ساده است؛ چراکه یک راهنمای گردشگری، سفیر فرهنگی و روایتگر تاریخ یک ملت است و یک مرمتگر، وظیفه حفاظت از ریشههای تمدنی را بر عهده دارد. لذا ورود به این عرصهها بدون پشتوانه دانش آکادمیک و مهارتهای فنی، میتواند منجر به ارائه اطلاعات نادرست یا وارد آمدن آسیبهای جبرانناپذیر به ساختار فکری و مادی میراث فرهنگی شود.
در این میان، حساسیت کار در حوزه مرمت آثار و ابنیه تاریخی به مراتب بالاتر و سرنوشتسازتر است. بنده بر این باورم که یک مرمتگر آثار تاریخی، جایگاهی مشابه یک «جراح قلب» دارد؛ همانگونه که کوچکترین خطای یک جراح در اتاق عمل میتواند جان انسانی را به خطر اندازد یا به پایان برساند، در حوزه مرمت نیز فقدان دانش و تخصص کافی، پیامدهای فاجعهباری به دنبال خواهد داشت. یک مرمتگر ناآشنا با اصول علمی، ممکن است با یک حرکت اشتباه یا استفاده از مواد غیراستاندارد، اثری را که از دل سدهها و هزارهها عبور کرده و به دست ما رسیده است، در کسری از ثانیه برای همیشه نابود کند و فرصت مطالعه و بهرهمندی از آن را از نسلهای آینده سلب نماید.
بنابراین، صیانت از میراث گذشتگان و انتقال صحیح آن به آینده، پیش از هر چیز نیازمند ترکیبی از عشق، صبوری و دانش تخصصی است. دانشآموزان و دانشجویان علاقهمند باید بدانند که آثار تاریخی، موجودات زندهای هستند که شناسنامه هویت ما محسوب میشوند و برخورد با آنها نیازمند اخلاق حرفهای و تخصص بالاست. ورود به این عرصه نباید صرفاً بر اساس یک علاقه گذرا باشد، بلکه باید با طی کردن مدارج علمی و تجربی معتبر همراه شود تا اطمینان حاصل کنیم که این امانتهای گرانبها، به شکلی اصولی و پایدار برای آیندگان حفظ و نگهداری میشوند.
در پایان، اگر جمعبندی یا نکته ناگفتهای باقی مانده است، بفرمایید؟
صالحی: جمعبندی من این است که از مردم عزیز استان، کشور و حتی گردشگران خارج از کشور میخواهم نگاه خود را نسبت به موزهها و جاذبههای تاریخی تغییر دهند. در سفرها، تنها به جاذبههای طبیعی مانند جنگل، دریا و طبیعت اکتفا نکنند، بلکه بازدید از اماکن تاریخی و موزهها را نیز در برنامه خود قرار دهند. موزهها بخشی مهم از هویت، تاریخ و فرهنگ ما را در خود جای دادهاند و میتوانند شناخت عمیقتری از گذشته و پیشینه این سرزمین در اختیار بازدیدکنندگان قرار دهند.
ما در مجموعه موزههای استان مرکزی آمادگی کامل داریم تا از علاقهمندان، گردشگران و بازدیدکنندگان از سراسر کشور و حتی دیگر نقاط جهان میزبانی کنیم. این ظرفیت در استان وجود دارد و میتوان با برنامهریزی مناسب، برگزاری تورها و توسعه بازدیدهای هدفمند، زمینه آشنایی بیشتر مردم با جاذبههای تاریخی و فرهنگی استان را فراهم کرد. بدون تردید، هرچه ارتباط جامعه با موزهها بیشتر شود، توجه به حفظ میراث فرهنگی و هویت تاریخی نیز عمیقتر خواهد شد.
انتهای پیام/
نظر شما