میراث آریا: در جادهای که از دل البرز میگذرد، جایی میان پیچهای بیپایان جاده چالوس و شیبهایی که گاه آسمان را از زمین جدا میکند، مسیر فرعی باریکی به سمت روستای کهنهده از دل کوه جدا میشود. مسیر آرامتر از آن است که گمان کنی به یکی از مهمترین غارهای آهکی کشور میرسد؛ اما این سکوت همان چیزی است که سالهاست درون غار یخمراد ادامه دارد.
در انتهای این مسیر کوتاه، پس از حدود ۱۰ دقیقه پیادهروی، دهانهای سنگی در دل کوه ظاهر میشود؛ دهانهای که نه نشانی از شکوه گذشته دارد و نه وعدهای از آینده. تنها چیزی که باقی مانده هوایی است که از عمق زمین به بیرون نفس میکشد؛ سرد، خنک و در عین حال هشداردهنده. اینجا غار یخمراد است؛ یکی از شاخصترین غارهای آهکی کشور.
در همان ابتدای ورود، نام جواد نظامدوست به عنوان یکی از قدیمیترین غارنوردان کشور و عضو کارگروه ملی غارشناسی به روایت این غار گره میخورد؛ کسی که بیش از چهار دهه از عمر خود را در دل غارها گذرانده و اکنون با نگاهی که تجربه و اندوه در آن رسوب کرده است از سرگذشت یخمراد میگوید.
نظامدوست روایت خود را از نقطهای آغاز میکند که علم و افسانه در هم تنیدهاند. او توضیح میدهد که در ایران بیش از سه هزار غار شناسایی شده و در استان البرز نیز بیش از ۲۵ غار وجود دارد، اما یخمراد از همان ابتدا جایگاه متفاوتی داشته است.
این عضو کارگروه ملی غارشناسی در ادامه میگوید: غار یخ مراد بخشی از حافظه فرهنگی مردم منطقه است. مردم روستای کهنهده از گذشتههای دور باور داشتند یخهای داخل غار آرزوها را برآورده میکند.
نظامدوست تأکید میکند که برخلاف تصور عمومی این غار یک غار یخی نیست و توضیح میدهد: غار یخمراد در اصل یک غار آهکی است که به دلیل شرایط اقلیمی خاص و نفوذ هوای سرد در برخی بخشهای آن یخ تشکیل شده است. این تفاوت کلید فهم سرنوشت غار است. زیرا هر تغییر در دما، جریان هوا و... میتواند ساختار یخی آن را برای همیشه دگرگون کند.
او اضافه میکند: در دهه ۶۰، طبقات اول و دوم غار در زمستان و اوایل بهار مملو از قندیلهای یخی، ستونهای یخی و حتی آبشارهای یخی بود. در آن زمان در برخی بخشها تودههای یخی چندمتری وجود داشت که امروز دیگر اثری از آنها نیست.
این مسئول با اشاره به اینکه برای اولین بار در سال ۱۳۶۵ پا به این غار گذاشته است، میگوید: در آن زمان قندیلهایی با طول بیش از یک متر در تالارهای غار وجود داشت. در بخشهای پایینتر ستونهای عظیم یخی دیده میشد که حتی امکان صعود فنی بر روی آنها وجود داشت اما بعد از مدتی همه چیز تغییر کرد.
نظامدوست در ادامه اضافه میکند: یکی از مهمترین عوامل تخریب غار برداشت غیرمجاز یخها بود. این برداشتها اغلب با انگیزههای خرافی انجام میشد؛ مردم یخها را به عنوان «یخ مراد» خارج میکردند و حتی برای دسترسی به بخشهای عمیقتر دست به کندهکاری در ساختار غار زدند.
او میگوید: این تغییرات باعث شد هوای گرم به بخشهای داخلی نفوذ کند و روند ذوب یخهای چند هزار ساله تسریع شود. در حالی که این یخها میتوانند اطلاعات بسیار ارزشمندی درباره شرایط اقلیمی گذشته زمین ارائه دهند چون این یخها مانند یک آرشیو طبیعی عمل میکنند؛ آرشیویی که در آن رد تغییرات آبوهوایی، مسیرهای بخار آب و حتی تاریخ زمینشناسی منطقه ثبت شده است. بررسی این یخها میتواند نشان دهد منشأ بخار آب از کجا بوده و چه مسیرهایی را طی کرده است.
این عضو کارگروه ملی غارشناسی در ادامه با یادآوری تجربههای مشابه مانندغار علیصدر میگوید: تجربه نشان داده که توسعه گردشگری بدون نگاه علمی میتواند ساختار طبیعی غار را نابود کند. در برخی غارها ایجاد زیرساختهای گردشگری مانند پله و سنگفرش، باعث تغییر جریان طبیعی آب و هوا شده است حتی باعث شده سیستم منابع آبی آنها با مشکل مواجه شود.
این غارنورد در ادامه توضیح میدهد: خوشبختانه در سالهای اخیر اداره کل حفاظت محیط زیست استان البرز با بهرهگیری از یک تیم تخصصی، مطالعات جامعی روی غار یخ مراد انجام داد. در این مطالعات که با هدایت دکتر قدری، زمینشناس و پژوهشگر این حوزه انجام شد، نقشهبرداری کامل غار صورت گرفت و اطلاعات ارزشمندی درباره ساختار آن به دست آمد. این مطالعات از کاملترین بررسیهای انجام شده درباره یک غار است و نتایج آن در کارگروه ملی غارشناسی مورد بررسی قرار گرفته است.
او با اشاره به تصمیمات جدید درباره حفاظت از این غار میگوید: بر اساس نظر کارشناسان، غار یخمراد در دو سطح حفاظتی درجهبندی شده است. بخش ابتدایی غار در رده درجه دو و بخشهای عمیقتر پس از چاه فرود در رده درجه یک قرار گرفتهاند. غارهای درجه یک تنها برای پژوهشگران و کارشناسان قابل دسترسی هستند و ورود عمومی به آنها ممنوع است. غارهای درجه دو نیز صرفا با مجوز و تحت نظارت کارشناسان قابل بازدید خواهند بود که در جلسات کارشناسی پیشنهاد شد برای احیای شرایط طبیعی غا، ورود به آن برای یک دوره ۲۰ تا ۳۰ ساله به طور کامل متوقف شود تا امکان بازگشت تدریجی شرایط طبیعی فراهم شود.
نظامدوست درباره وضعیت فعلی غار نیز توضیح میدهد: حدود ۲۵ تا ۳۰ متر ابتدایی غار مسیری سنگلاخی، لغزنده و مستعد ریزش دارد و یکی از خطرناکترین بخشهای است. وقوع زلزلههای متعدد در منطقه نیز باعث ناپایداری سنگهای اطراف دهانه شده است. پس از عبور از این بخش، بازدیدکنندگان وارد تالار اصلی غار میشوند. مهمترین ویژگی غار، هوای خنک و جریان نسیمی است که از طبقات پایینتر به سمت دهانه حرکت میکند.
او در بخش دیگری از صحبتهایش با اشاره به اقدامات در دست انجام برای حفاظت از غارهای کشور میگوید: کارگروه غارشناسی کشور در حال پیگیری تبدیل آییننامههای موجود به قانون است و در صورت تصویب آن در مجلس شورای اسلامی، ابزارهای قانونی مؤثرتری برای حفاظت از این سرمایههای ملی فراهم خواهد شد.
نظامدوست تأکید میکند: کشور دیگر ظرفیت تکرار تجربههایی مانند علیصدر را ندارد و باید نگاه حفاظتی و علمی به غارها جایگزین نگاه گردشگری صرف شود تا این میراث طبیعی ارزشمند برای نسلهای آینده حفظ شود.
این عضو کارگروه ملی غارشناسی در پایان با لحنی آرام اما نگران، اضافه میکند: سرنوشت غار یخ مراد دیگر تنها به طبیعت وابسته نیست، بلکه به میزان آگاهی و مسئولیتپذیری انسانها گره خورده است. اگرچه یخهای عظیم این غار تا حد زیادی از میان رفتهاند اما هنوز امکان حفظ ساختار کلی غار وجود دارد؛ به شرط آنکه مداخلهها به حداقل برسد و نگاه علمی جایگزین برداشتهای هیجانی و گردشگری بیضابطه شود. آنچه از غار باقی مانده، یادآور این واقعیت است که طبیعت برخلاف تصور بیپایان و ترمیمپذیر مطلق نیست و هر تغییر کوچکی ممکن است بخشی از این حافظه طبیعی را برای همیشه خاموش کند.
انتهای پیام/
نظر شما