میراث آریا: در این سرزمین، آیینهای محرم بخشی از هویت فرهنگی مردم و گنجینهای ارزشمند از میراث ناملموس ایران هستند؛ میراثی که در آن ایمان، سنت و حافظه تاریخی در هم تنیدهاند. در خوزستان، محرم تنها یک مناسبت مذهبی نیست؛ بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی مردمانی است که قرنها در همسایگی سرزمین کربلا زیستهاند و روایت عاشورا را در زندگی روزمره خود جاری کردهاند. بسیاری از رسوم عزاداری مذهبی از این منطقه از ایران به سایر نقاط هم تسری پیدا کرده است.
از خیابانهای اهواز تا نخلستانهای آبادان، از حسینیههای تاریخی دزفول و شوشتر تا روستاهای عربنشین حاشیه کارون و اروند، آیینهای سوگواری محرم در قالب مجموعهای از سنتها، نوحهها، علمها، مضیفها، تعزیهها و آیینهای کهن برگزار میشود که بخشی ارزشمند از میراث فرهنگی ناملموس ایران را شکل دادهاند.
این آیینها امروز افزون بر جایگاه مذهبی، یکی از مهمترین جلوههای گردشگری آیینی و مذهبی جنوب غرب ایران محسوب میشوند و هر ساله هزاران زائر، پژوهشگر و گردشگر فرهنگی را برای مشاهده یکی از اصیلترین جلوههای فرهنگ عاشورایی به خوزستان میکشانند.
خوزستان؛ نزدیکترین روایت ایرانی به کربلا
خوزستان در میان استانهای ایران جایگاهی ویژه در فرهنگ عاشورایی دارد. این منطقه نه تنها از نظر جغرافیایی به عراق و سرزمین کربلا نزدیک است، بلکه از نظر تاریخی، فرهنگی و مذهبی نیز پیوندهای عمیقی با سنتهای شیعی بینالنهرین دارد.
همین نزدیکی سبب شده است که بسیاری از آیینهای عزاداری خوزستان رنگ و بویی متفاوت نسبت به دیگر نقاط ایران داشته باشند. در اینجا نوحهها گاه به زبان عربی خوانده میشوند، مراسم سوگواری شباهتهایی با آیینهای کربلا و نجف دارد و مشارکت اجتماعی در عزاداری جلوهای بسیار گسترده پیدا میکند.
محرم در خوزستان تنها در مساجد و حسینیهها برگزار نمیشود؛ بلکه سراسر شهرها و روستاها به صحنه روایت عاشورا تبدیل میشوند. خیابانها سیاهپوش میشوند، مضیفها برپا میشوند، صدای نوحه در فضا میپیچد و زندگی روزمره مردم تحت تأثیر این ماه قرار میگیرد.
پیشینه تاریخی عزاداری در خوزستان
تاریخ تشیع در خوزستان قدمتی طولانی دارد. این منطقه از نخستین سرزمینهایی بود که فرهنگ اهل بیت(ع) در آن گسترش یافت. نزدیکی به عراق و حضور علما، سادات و مهاجران شیعه طی قرون مختلف، در شکلگیری سنتهای مذهبی خوزستان نقش مهمی داشته است.
در دوره صفویه، آیینهای عاشورایی در شهرهای خوزستان گسترش بیشتری یافتند. در دوره قاجار نیز بسیاری از حسینیهها، تکایا و مراکز مذهبی شکل گرفتند و مراسم سوگواری به بخش مهمی از زندگی اجتماعی مردم تبدیل شد.
اما آنچه خوزستان را متمایز میکند، استمرار سنتهای بومی در کنار آیینهای مذهبی است. بسیاری از مراسمی که امروز در این استان برگزار میشود، حاصل پیوند فرهنگ محلی با روایت عاشوراست؛ پیوندی که طی نسلها حفظ شده و همچنان زنده مانده است.
اهواز؛ قلب تپنده محرم در جنوب غرب ایران
با آغاز محرم، اهواز چهرهای متفاوت پیدا میکند. خیابانها و محلههای مختلف شهر سیاهپوش میشوند و هیئتهای مذهبی فعالیت خود را آغاز میکنند. در بسیاری از مناطق، دستههای عزاداری تا نیمههای شب در خیابانها حرکت میکنند و صدای نوحه و طبل در فضای شهر شنیده میشود.
یکی از ویژگیهای مراسم محرم در اهواز، حضور پررنگ سنتهای عربی در کنار فرهنگ عمومی شیعی ایران است. همین تنوع فرهنگی باعث شده است که عزاداریهای این شهر برای گردشگران فرهنگی و مردمشناسان جذابیت ویژهای داشته باشد. در شبهای تاسوعا و عاشورا، بخشهایی از شهر به صحنه بزرگ سوگواری تبدیل میشود و هزاران نفر در مراسم شرکت میکنند.
مضیف؛ نماد مهماننوازی و همبستگی
یکی از شاخصترین عناصر محرم در خوزستان، مضیف است. مضیف سازهای سنتی از نی و حصیر است که در فرهنگ عربی جنوب ایران جایگاه ویژهای دارد. در ایام محرم، بسیاری از خانوادهها و طوایف مضیفهایی برای پذیرایی از عزاداران برپا میکنند.
این مکانها تنها محل توزیع نذری نیستند؛ بلکه فضایی برای گردهمایی، گفتوگو، عزاداری و تقویت پیوندهای اجتماعی به شمار میروند. برای گردشگران، مضیفها یکی از جذابترین جلوههای فرهنگی خوزستان هستند؛ زیرا در آنها میتوان مهماننوازی سنتی مردم منطقه را از نزدیک مشاهده کرد.
نوحههای عربی؛ موسیقی اندوه در حاشیه کارون
یکی از مهمترین ویژگیهای محرم در خوزستان، نوحههای عربی است. این نوحهها که ریشه در سنتهای کهن سوگواری شیعی دارند، با لحن و موسیقی خاص اجرا میشوند و فضایی عاطفی و تأثیرگذار ایجاد میکنند.
در بسیاری از شهرها و روستاهای عربنشین، نوحهخوانی به زبان عربی انجام میشود و عزاداران با حرکات موزون سینهزنی به آن پاسخ میدهند. این سنت شفاهی بخشی از میراث ناملموس خوزستان محسوب میشود و نقش مهمی در انتقال فرهنگ عاشورایی به نسلهای بعدی دارد.
علمگردانی و بیرقهای عزاداری در خوزستان
در بسیاری از شهرهای خوزستان، علمگردانی از مهمترین آیینهای محرم است. علمها که با پارچههای سبز، سیاه، قرمز و گاه تزئینات فلزی آراسته شدهاند، در میان جمعیت عزادار حرکت داده میشوند. در برخی مناطق، علمها ارتفاعی چشمگیر دارند و حمل آنها نیازمند مهارت و توان جسمی فراوان است.
حرکت این بیرقها در میان جمعیت، صحنهای باشکوه خلق میکند که برای عکاسان و گردشگران فرهنگی جذابیت فراوان دارد. علمگردانی علاوه بر جنبه مذهبی، بخشی از میراث هنری منطقه نیز محسوب میشود؛ زیرا ساخت علمها به مهارتهای سنتی فلزکاری و صنایع دستی وابسته است.
شوش و شوشتر؛ آیین در سایه تمدن باستان
شوش و شوشتر از قدیمیترین شهرهای ایران هستند و محرم در این شهرها با پیشینه تاریخی آنها پیوند خورده است. در شوش، آیینهای عزاداری در کنار آثار تاریخی چند هزار ساله برگزار میشوند و تصویری کمنظیر از تداوم تاریخ و فرهنگ را به نمایش میگذارند.
در شوشتر نیز حسینیهها و مساجد قدیمی میزبان مراسم سوگواری هستند. حضور گسترده مردم در دستههای عزاداری، فضای خاصی به این شهر تاریخی میبخشد. برای گردشگران، تجربه محرم در این شهرها فرصتی است برای مشاهده پیوند میان میراث ملموس و ناملموس؛ جایی که بناهای تاریخی و آیینهای مذهبی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
دزفول؛ سوگواری در شهر حماسه و تاریخ
دزفول یکی از مهمترین مراکز فرهنگی خوزستان است. محرم در دزفول با حضور گسترده هیئتهای مذهبی، مراسم سینهزنی و آیینهای سنتی همراه است. بافت تاریخی شهر در این ایام حال و هوایی متفاوت پیدا میکند و کوچههای قدیمی میزبان عزاداران میشوند. بسیاری از خانوادههای دزفولی نسلهاست که در برگزاری مراسم محرم مشارکت دارند و همین استمرار، بخشی از هویت فرهنگی شهر را شکل داده است.
آبادان و خرمشهر؛ محرم در کنار اروند
آبادان و خرمشهر به دلیل موقعیت مرزی خود، از مهمترین مراکز فرهنگ عاشورایی در جنوب کشور به شمار میروند. در این شهرها، آیینهای محرم شباهتهای فراوانی با مراسم جنوب عراق دارند. نوحههای عربی، مضیفها، دستههای عزاداری و سنتهای خاص سوگواری، فضایی منحصربهفرد ایجاد میکنند. برای گردشگران، این شهرها نمونهای ارزشمند از تبادل فرهنگی میان دو سوی مرز و استمرار سنتهای مشترک شیعی هستند.
تعزیه؛ روایت کربلا در میدانهای خوزستان
تعزیه در بسیاری از نقاط خوزستان همچنان جایگاه ویژهای دارد. گروههای تعزیهخوانی با بازآفرینی صحنههای مختلف واقعه عاشورا، روایت کربلا را برای نسلهای جدید زنده نگه میدارند. در برخی مناطق روستایی، تعزیه به شیوههای سنتی اجرا میشود و نسخههای قدیمی آن هنوز مورد استفاده قرار میگیرد.
بخش مهمی از میراث عاشورایی خوزستان در روستاها حفظ شده است. در روستاهای حاشیه کارون، کرخه و اروند، بسیاری از آیینهای سوگواری همچنان به شیوههای سنتی برگزار میشوند. مشارکت گسترده مردم، نقش ریشسفیدان، حضور جوانان و انتقال شفاهی سنتها سبب شده است که این مراسم اصالت خود را حفظ کنند. برای پژوهشگران مردمشناسی، این آیینها گنجینهای ارزشمند از فرهنگ بومی خوزستان محسوب میشوند.
نذری؛ سفرههای همدلی در خوزستان
یکی از برجستهترین جلوههای محرم در خوزستان، سنت نذری است. در روزهای محرم، هزاران نفر در تهیه و توزیع غذا مشارکت میکنند. از محلههای اهواز گرفته تا روستاهای دورافتاده، دیگهای بزرگ نذری برپا میشوند و مردم در پخت و توزیع غذا سهیم میشوند.
این سنت نه تنها جنبه مذهبی دارد، بلکه نمادی از همبستگی اجتماعی و فرهنگ بخشش در جامعه محلی است. برای گردشگران خارجی، مشاهده این حجم از مشارکت مردمی و مهماننوازی، یکی از تأثیرگذارترین تجربههای سفر به خوزستان در ایام محرم است.
میدان، زنان و انتقال میراث عاشورایی
در بسیاری از مناطق خوزستان، زنان نقش مهمی در حفظ آیینهای محرم دارند. آمادهسازی نذورات، برگزاری مجالس مذهبی، آموزش سنتها به نسلهای جوان و حفظ اشعار و نوحههای قدیمی، بخشی از این نقش است. از منظر مردمشناسی، زنان یکی از مهمترین حلقههای انتقال میراث ناملموس عاشورا با قصه گویی و عزاداری خاص خود به ویژه لالایی های مرثیه وار در خوزستان محسوب میشوند.
مِیدان، مراسمی آیینی از شیوههای عزاداری زنان عرب در جنوب خوزستان است که در بخشهایی از آن زنان در حالت ایستاده و با ضربآهنگی تند، سینه زنان روایت مصیبتی از مصائب کربلا را از زبان مُلایه میشنوند. اجرای این مراسم آیینی در شهرهای جنوبی و عرب نشین خوزستان، در مناسبات سوگواری (مجالس روضه زنانه) به خصوص ایام محرم و صفر و در سوگ مرگ عزیزان مرسوم است.
در این مراسم پوشش زنان به خاطر احترام به ساحت مقدس امام حسین«ع» با حجابی کامل و با استفاده از لباسی بلند که کفش را می پوشاند بوده که این پوشش با شِیلِه و عَبایه تکمیل میشود. نکته قابل ذکر اینکه در حال حاظر، جوانترها نیز با انجام تزئیناتی بر این پوشش، به شکل مدرن و امروزی تر از آن استفاده میکنند. مراسم آیینی میدان به شماره 2530 در تاریخ 28/10/1400 و به عنوان یکی از مواریث ناملموس کشور تحت عنوان شیوه عزاداری زنان عرب در خوزستان در فهرست آثار ناملموس به ثبت رسیده است.
مجلس روضه خوانی زنان عرب معمولا با حضور زنان میانسال و پیرزنان هر محله و کوچه برگزار میشود. پیش از آغاز مراسم، دختران جوان وظیفه پذیرایی و رسیدگی به عزاداران حسینی حاضر در مجلس را به عهده گرفته و مجلس گردانی میکنند. این افراد به صورت خودجوش و بدون وابستگی یا قرابت خانوادگی با صاحب مجلس و تنها به خاطر خدمت به میهمانان امام حسین «ع» انجام وظیفه میکنند.
پس از پذیرایی اولیه که عموما چای زعفران و دارچین از ملزومات اصلی است، روایت مصائب کربلا توسط شخصی تحت عنوان، مُلایه انجام میگیرد. شرح این روایت در سه بخش « نَعی یا بیان سوزناک ، لَطُم یا سینه زنی نشسته و آرام و میدان یا سینه زنی تند و ایستاده » صورت میگیرد که هر کدام از این مراحل در قالب شعری خاصی برگزار میشود.
گردشگری آیینی در خوزستان در ایام محرم
خوزستان ظرفیتهای فراوانی برای توسعه گردشگری مذهبی و آیینی دارد. نخستین مزیت، تنوع آیینهاست. گردشگر در این استان با مجموعهای از سنتهای عربی، ایرانی و شیعی مواجه میشود که در کمتر نقطهای از کشور به این شکل در کنار هم دیده میشوند. دومین مزیت، اصالت مراسم است. بسیاری از آیینها همچنان بر پایه سنتهای چند نسل گذشته برگزار میشوند.
سومین مزیت، پیوند آیینهای مذهبی با جاذبههای تاریخی و طبیعی استان است. بازدیدکنندگان میتوانند در کنار حضور در مراسم محرم، از آثار تاریخی شوش، سازههای آبی شوشتر، نخلستانهای آبادان و رودخانههای بزرگ خوزستان نیز دیدن کنند. چهارمین مزیت، نزدیکی فرهنگی خوزستان به سرزمین کربلاست که به مراسم محرم در این استان هویتی منحصربهفرد میبخشد.
میراث ناملموس و ضرورت حفاظت از روایت محرم
آیینهای محرم در خوزستان مجموعهای از دانش بومی، هنرهای سنتی، موسیقی آیینی، معماری بومی، روایتهای شفاهی و مهارتهای اجتماعی را در خود جای دادهاند. این سنتها طی قرنها شکل گرفته و به نسلهای بعدی منتقل شدهاند. اما همانند بسیاری از میراثهای ناملموس، در برابر تغییرات اجتماعی و سبک زندگی جدید نیازمند حفاظت و مستندسازی هستند.
حفظ نوحههای محلی، ثبت آیینهای روستایی، حمایت از تعزیهخوانان و پاسداری از سنتهای مرتبط با مضیف و علمگردانی، بخشی از اقداماتی است که میتواند به تداوم این میراث کمک کند.
محرم در خوزستان روایتی زنده از پیوند تاریخ، فرهنگ و ایمان است. در این سرزمین، عاشورا تنها یک خاطره تاریخی نیست؛ بخشی از زندگی روزمره مردم و یکی از مهمترین عناصر هویت فرهنگی آنان به شمار میرود. از اهواز تا آبادان، از شوشتر تا خرمشهر، آیینهای سوگواری در قالب مجموعهای از سنتها و مناسک کهن برگزار میشود که هر یک بخشی از میراث فرهنگی ناملموس ایران را شکل میدهند.
خوزستان در ماه محرم به موزهای زنده از فرهنگ عاشورایی تبدیل میشود؛ جایی که نوای نوحههای لران بختیاری و اعراب ایرانی، حرکت علمها، مهماننوازی مضیفها، تعزیههای محلی و مشارکت گسترده مردم، تصویری کمنظیر از میراث زنده عاشورا را پیش روی زائران و گردشگران قرار میدهد. در اینجا، محرم تنها فصل سوگواری نیست؛ فصل آشکار شدن حافظه تاریخی و فرهنگی سرزمینی است که قرنها با نام اهل بیت(ع) و روایت کربلا زیسته است.
انتهای پیام/
نظر شما