میراثآریا: در روزهایی که پرونده «قلعه الموت و استحکامات مربوط به آن» در دستور کار چهلوهشتمین اجلاس کمیته میراثجهانی یونسکو در بوسان قرار گرفته است، یکی از مهمترین پرسشها این است که چرا ایران این پرونده را با عنوان «قلعه الموت» ارائه نکرده است؟
پاسخ این پرسش، در یکی از مهمترین ویژگیهای پرونده نهفته است؛ ویژگیای که آن را از بسیاری از پروندههای مشابه جهان متمایز میکند.
الموت یک منظومه تاریخی است
کارشناسان میراثفرهنگی تاکید میکنند که ارزش جهانی این پرونده، به یک بنای تاریخی محدود نمیشود. آنچه در این پرونده مورد ارزیابی قرار گرفته، مجموعهای از قلعهها و استحکامات کوهستانی است که در ارتباطی عملکردی، دفاعی و جغرافیایی با یکدیگر شکل گرفتهاند.
این استحکامات، شبکهای هماهنگ را تشکیل میدادند که امکان دیدهبانی، انتقال پیام، دفاع، کنترل مسیرهای ارتباطی و مدیریت سرزمین را در یکی از پیچیدهترین مناطق کوهستانی ایران فراهم میکرد.
مهندسی در دل صخرهها
یکی از ویژگیهای برجسته این مجموعه، انطباق هوشمندانه معماری با طبیعت است. قلعهها بر فراز ارتفاعات و صخرههای صعبالعبور ساخته شدهاند و معماران، به جای تغییر گسترده محیط طبیعی، از ظرفیتهای توپوگرافی منطقه برای استحکام و دفاع بهره گرفتهاند.
این شیوه ساخت، علاوه بر افزایش امنیت، سبب شده است که بناها با چشمانداز طبیعی پیرامون خود پیوندی ناگسستنی پیدا کنند؛ موضوعی که در ارزیابیهای یونسکو با عنوان «منظر فرهنگی» اهمیت ویژهای دارد.
آب؛ عنصر پنهان قدرت در الموت
برخلاف تصور رایج، استحکام این قلعهها تنها به دیوارها و برجها وابسته نبود. یکی از مهمترین عوامل پایداری آنها، سامانههای پیشرفته مدیریت آب بود.
آبانبارها، حوضچههای ذخیره، کانالهای هدایت آب و بهرهگیری از چشمههای کوهستانی، امکان ادامه زندگی در شرایط محاصرههای طولانی را فراهم میکرد؛ ویژگیای که نشاندهنده دانش مهندسی و شناخت دقیق سازندگان از محیط طبیعی است.
فراتر از یک دژ نظامی
بررسیهای باستانشناسی نشان میدهد این استحکامات تنها کارکرد نظامی نداشتند. در بسیاری از آنها، شواهدی از سکونت، انبارهای ذخیره، فضاهای خدماتی، مسیرهای ارتباطی، تراسهای کشاورزی و زیرساختهای لازم برای تداوم زندگی دیده میشود.
همین ویژگی، پرونده الموت را از یک مجموعه دفاعی فراتر میبرد و آن را به نمونهای کمنظیر از تعامل انسان با محیط کوهستانی تبدیل میکند.
چرا پرونده زنجیرهای است؟
در نظام میراثجهانی یونسکو، برخی آثار بهصورت «پرونده زنجیرهای» ثبت میشوند؛ یعنی ارزش جهانی آنها از ارتباط میان چند بخش مستقل اما مرتبط شکل میگیرد، نه از یک بنای منفرد.
پرونده «قلعه الموت و استحکامات مربوط به آن» نیز بر همین مبنا تدوین شده است؛ زیرا هر یک از اجزای آن بخشی از یک نظام تاریخی، فرهنگی و دفاعی گستردهتر را نمایندگی میکنند و در کنار یکدیگر، تصویری کامل از این سنت فرهنگی ارائه میدهند.
مسئولیتی فراتر از ثبت
اگر این پرونده در اجلاس بوسان به ثبتجهانی برسد، مسئولیت حفاظت از آن نیز وارد مرحلهای تازه خواهد شد. حفاظت از منظر فرهنگی، مدیریت گردشگری پایدار، صیانت از اصالت و تمامیت اثر و مشارکت جوامع محلی، از مهمترین تعهداتی خواهد بود که در چارچوب کنوانسیون میراثجهانی دنبال میشود.
از این منظر، پرونده «قلعه الموت و استحکامات مربوط به آن» بازتاب شبکهای از دانش، مهندسی، سازمان فضایی و تعامل انسان با طبیعت است که پس از قرنها، همچنان ظرفیت آن را دارد که بهعنوان بخشی از میراث مشترک بشریت به رسمیت شناخته شود.
انتهای پیام/
نظر شما