مهران حسنی پژوهشگر و تحلیل‌گر سیاست‌های توسعه گردشگری عضو انجمن متخصصان ایران در یادداشتی نوشت: در ادبیات توسعه قرن بیست‌ویکم، روستا دیگر صرفاً یک سکونتگاه تولیدی یا واحدی برای فعالیت‌های کشاورزی نیست؛ بلکه سرزمینی زنده با مجموعه‌ای از سرمایه‌های فرهنگی، تاریخی، طبیعی، اجتماعی و اقتصادی است که می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در آینده توسعه کشورها ایفا کند. بر همین اساس، سازمان جهانی گردشگری، با طراحی برنامه روستاهای جهانی گردشگری، رویکردی نوین را پیش روی دولت‌ها قرار داده است؛ رویکردی که توسعه را نه از مسیر گسترش شهرها، بلکه از مسیر توانمندسازی روستاها، حفظ هویت بومی و بهره‌برداری خردمندانه از ظرفیت‌های محلی دنبال می‌کند.

اهمیت این موضوع تا آنجاست که روزی با عنوان روز جهانی توسعه روستایی در تقویم جهانی نام‌گذاری شده است. این نام‌گذاری تنها یک مناسبت نمادین نیست، بلکه یادآور تحولی بنیادین در اندیشه توسعه است؛ تحولی که بر این باور استوار است که آینده پایدار کشورها، بدون پایداری روستاها، امکان‌پذیر نخواهد بود.

روستاهای جهانی؛ فراتر از یک عنوان افتخارآمیز

برنامه روستاهای جهانی گردشگری برخلاف تصور رایج، رقابتی برای انتخاب زیباترین یا مشهورترین روستاهای جهان نیست، بلکه نظامی برای ارزیابی کیفیت حکمرانی محلی، مشارکت جامعه، حفاظت از میراث‌فرهنگی و طبیعی، پایداری محیط‌زیست، تاب‌آوری اقتصادی و توان مدیریت مقصد گردشگری است.

در واقع، سازمان جهانی گردشگری با این ابتکار، پیام روشنی به دولت‌ها داده است: گردشگری زمانی به توسعه منجر می‌شود که در خدمت حفظ هویت، ارتقای کیفیت زندگی مردم، تقویت اقتصاد محلی و صیانت از سرمایه‌های سرزمینی قرار گیرد. از همین رو، روستایی که موفق به کسب این عنوان می‌شود، بیش از آنکه به دلیل جاذبه‌های طبیعی شناخته شود، به واسطه مدیریت کارآمد، مشارکت مردم، حفظ اصالت و حرکت در مسیر توسعه پایدار مورد تقدیر قرار می‌گیرد.

گردشگری؛ ابزاری برای حکمرانی توسعه

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این برنامه، تبدیل گردشگری از یک فعالیت صرفاً اقتصادی به ابزاری برای حکمرانی توسعه است. تجربه جهانی نشان می‌دهد توسعه روستایی تنها با اجرای پروژه‌های عمرانی یا تزریق منابع مالی محقق نمی‌شود، بلکه اقتصاد، فرهنگ، محیط‌زیست، سرمایه اجتماعی و هویت محلی باید در یک نظام هماهنگ و یکپارچه به حرکت درآیند. گردشگری روستایی، در صورت مدیریت صحیح، می‌تواند این پیوند را برقرار کند.

گردشگری روستایی اقتصاد را با فرهنگ آشتی می‌دهد. هنگامی که گردشگران برای تجربه زندگی روستایی، معماری بومی، آیین‌های سنتی، موسیقی محلی، صنایع‌دستی، خوراک‌های اصیل یا مناظر طبیعی به یک روستا سفر می‌کنند، ارزش اقتصادی این سرمایه‌ها افزایش می‌یابد و همین ارزش اقتصادی، انگیزه حفاظت از آنها را تقویت می‌کند. بدین‌ترتیب، آنچه پیش‌تر هزینه تلقی می‌شد، به سرمایه‌ای ارزشمند برای توسعه تبدیل می‌شود.

توسعه اقتصادی، کاهش مهاجرت و تقویت سرمایه اجتماعی گردشگری روستایی امروز به یکی از مؤثرترین ابزارهای جلوگیری از مهاجرت، کاهش فقر و ایجاد اشتغال پایدار تبدیل شده است. بسیاری از روستاهای جهان که زمانی با کاهش جمعیت، بیکاری و رکود اقتصادی مواجه بودند، اکنون به کانون‌های کارآفرینی، نوآوری و سرمایه‌گذاری بدل شده‌اند. جوانان نیز به جای ترک زادگاه خود، در حوزه‌هایی همچون بوم‌گردی، صنایع‌دستی، تولیدات محلی، راهنمایی گردشگران، خدمات فرهنگی و اقتصاد خلاق فعالیت می‌کنند.

در کنار آثار اقتصادی، شاید مهم‌ترین دستاورد این رویکرد، تقویت سرمایه اجتماعی باشد. هیچ روستایی بدون مشارکت مردم نمی‌تواند به مقصدی موفق تبدیل شود. در این الگو، شوراهای اسلامی، دهیاری‌ها، زنان روستایی، جوانان، هنرمندان، کشاورزان، فعالان صنایع‌دستی و کارآفرینان، همگی بخشی از نظام مدیریت مقصد هستند و همین مشارکت، رمز پایداری این مدل توسعه است.

روستا؛ سفیر دیپلماسی فرهنگی

برنامه روستاهای جهانی گردشگری را می‌توان یکی از موفق‌ترین نمونه‌های دیپلماسی فرهنگی در جهان دانست. هر روستای جهانی، ویترینی از تمدن، فرهنگ، هنر، سبک زندگی، خوراک، موسیقی، معماری و ارزش‌های اجتماعی یک ملت است. گردشگر خارجی، پیش از آنکه با ساختارهای سیاسی یک کشور آشنا شود، با مردم، فرهنگ و شیوه زندگی آنان ارتباط برقرار می‌کند. از این منظر، هر روستای جهانی، سفیری فرهنگی برای معرفی چهره واقعی یک کشور به افکار عمومی جهان است.

برای ایران، این موضوع اهمیتی دوچندان دارد. هزاران روستای کشور، گنجینه‌ای از معماری بومی، آیین‌های کهن، زبان‌ها و گویش‌های متنوع، هنرهای سنتی، موسیقی محلی، خوراک‌های اصیل، کشاورزی سنتی و میراث ناملموس را در خود جای داده‌اند. این ظرفیت عظیم، افزون بر توسعه گردشگری، پشتوانه‌ای ارزشمند برای تقویت هویت ملی، انسجام اجتماعی، عدالت فضایی و دیپلماسی فرهنگی کشور محسوب می‌شود.

گردشگری روستایی و تاب‌آوری سرزمینی

گردشگری روستایی، ابزاری مؤثر برای افزایش تاب‌آوری سرزمینی نیز به شمار می‌رود. روستایی که دارای اقتصادی پویا، جمعیتی فعال، زیرساخت مناسب و مشارکت اجتماعی باشد، در برابر بحران‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی مقاوم‌تر خواهد بود. از این رو، سرمایه‌گذاری در گردشگری روستایی، در حقیقت سرمایه‌گذاری برای امنیت اقتصادی، امنیت اجتماعی و پایداری سرزمین است.

از سیاست‌گذاری تا اقدام

اگر بپذیریم که برنامه روستاهای جهانی گردشگری صرفاً رقابتی برای کسب یک عنوان بین‌المللی نیست، آنگاه باید آن را الگویی برای بازتعریف حکمرانی توسعه روستایی در ایران بدانیم. تجربه کشورهای موفق نشان می‌دهد آنچه یک روستا را به جایگاه جهانی می‌رساند، بیش از هر چیز به کیفیت حکمرانی، انسجام نهادی، مشارکت مردم و مدیریت هوشمند مقصد گردشگری وابسته است.

ضرورت حکمرانی یکپارچه یکی از چالش‌های اساسی توسعه روستایی در ایران، پراکندگی مسئولیت‌ها و تعدد مراکز تصمیم‌گیری است. دستگاه‌های مختلف در حوزه‌های عمران، کشاورزی، محیط‌زیست، منابع طبیعی، میراث فرهنگی، زیرساخت، آب، انرژی و خدمات عمومی نقش دارند، اما نبود یک نظام هماهنگ موجب شده بسیاری از ظرفیت‌های ارزشمند روستاها هرگز به مزیت رقابتی تبدیل نشوند.

از این رو، تدوین برنامه ملی توسعه روستاهای گردشگری ایران به عنوان یک سند فرابخشی ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است؛ سندی که نقش و مسئولیت دستگاه‌های اجرایی، مدیریت‌های استانی، دهیاری‌ها، بخش خصوصی، دانشگاه‌ها، تشکل‌های مردم‌نهاد و جوامع محلی را به‌صورت شفاف و هماهنگ تعریف کند.

عبور از پروژه‌محوری به مقصدمحوری

توسعه گردشگری روستایی نیازمند تغییر نگاه از پروژه‌محوری به مقصدمحوری است. مقصد گردشگری، مجموعه‌ای زنده از انسان، فرهنگ، طبیعت، خدمات، زیرساخت، مدیریت و تجربه سفر است. توسعه واقعی زمانی محقق می‌شود که همه این عناصر در قالب یک نظام مدیریت مقصد، هماهنگ و هدفمند برنامه‌ریزی شوند.

فناوری؛ فرصت طلایی برای جهانی شدن روستاها

هوش مصنوعی، بازاریابی دیجیتال، سامانه‌های رزرو، واقعیت مجازی، نقشه‌های هوشمند، تحلیل داده‌های گردشگری و اقتصاد دیجیتال، فرصت‌هایی ارزشمند برای معرفی روستاهای ایران به بازارهای جهانی فراهم کرده‌اند. امروزه گردشگر مقصد خود را پیش از سفر در فضای مجازی انتخاب می‌کند؛ بنابراین، حضور حرفه‌ای روستاهای ایران در بسترهای دیجیتال، بخشی جدایی‌ناپذیر از فرآیند برندسازی جهانی است.

سرمایه انسانی؛ مهم‌ترین مزیت رقابتی

هیچ روستایی بدون آموزش و توانمندسازی جامعه محلی نمی‌تواند به مقصدی پایدار تبدیل شود. آموزش در حوزه‌های مهمان‌نوازی، مدیریت اقامتگاه‌های بوم‌گردی، بازاریابی، زبان‌های خارجی، تولید محتوای دیجیتال، حفاظت از محیط‌زیست، مدیریت پسماند و استانداردهای خدمات گردشگری باید در اولویت سیاست‌گذاری قرار گیرد؛ زیرا سرمایه اصلی هر روستا، مردم آن هستند.

مازندران؛ الگویی برای توسعه گردشگری روستایی

استان مازندران با برخورداری از جنگل‌های هیرکانی، سواحل دریای خزر، روستاهای کوهستانی، معماری بومی، آیین‌های سنتی، موسیقی محلی، صنایع‌دستی، خوراک‌های اصیل و فرهنگ مهمان‌نوازی، از ظرفیت‌های کم‌نظیری برای تبدیل شدن به یکی از قطب‌های روستاهای جهانی گردشگری برخوردار است. مدیریت این ظرفیت‌ها بر اساس استانداردهای بین‌المللی، می‌تواند مازندران را به الگویی ملی در توسعه گردشگری روستایی تبدیل کند.

معیارهای واقعی موفقیت

موفقیت گردشگری روستایی را نباید تنها با تعداد گردشگران سنجید. شاخص‌های واقعی عبارت‌اند از افزایش درآمد جامعه محلی، حفظ بافت تاریخی، صیانت از محیط‌زیست، احیای صنایع‌دستی، ماندگاری جمعیت، ارتقای کیفیت زندگی، مشارکت مردم و رضایت گردشگران. توسعه‌ای که به تخریب طبیعت یا تضعیف هویت فرهنگی بینجامد، با فلسفه توسعه پایدار در تعارض است.

آینده ایران از مسیر روستاها می‌گذرد

ایران امروز در آستانه یک فرصت تاریخی قرار دارد. ظرفیت‌های کم‌نظیر روستاهای کشور، در کنار رشد تقاضای جهانی برای گردشگری فرهنگی، تجربه‌محور و طبیعت‌گردی، می‌تواند جایگاه ایران را در نقشه گردشگری جهان ارتقا دهد. تحقق این هدف، مستلزم آن است که گردشگری روستایی از یک فعالیت اقتصادی، به سیاستی ملی در حوزه توسعه سرزمینی تبدیل شود.

در نهایت، روستاهای جهانی گردشگری بیش از آنکه یک عنوان افتخارآمیز باشند، نماد یک اندیشه توسعه‌ای هستند؛ اندیشه‌ای که حفاظت از میراث فرهنگی، صیانت از محیط‌زیست، مشارکت مردم، اقتصاد محلی، عدالت فضایی و دیپلماسی فرهنگی را اجزای جدایی‌ناپذیر یک مسیر واحد می‌داند.

از این منظر، توسعه روستایی دعوتی برای بازتعریف نسبت ما با روستاست؛ دعوتی برای آنکه از توسعه برای روستا به توسعه با محوریت روستا گذر کنیم. اگر این نگاه در سیاست‌گذاری ملی نهادینه شود، هر روستای ایران می‌تواند به کانونی برای امید، کارآفرینی، نوآوری، هویت و پایداری تبدیل شود و حضور پررنگ‌تر روستاهای ایرانی در فهرست روستاهای جهانی گردشگری، نه یک موفقیت مقطعی، بلکه نماد شکل‌گیری الگویی ایرانی از توسعه پایدار در عرصه جهانی خواهد بود.

انتهای پیام/