اتابک صفری، کارشناسارشد مرمت و احیای بناهای تاریخی در یادداشتی به مناسبت دومین سالگرد ثبتجهانی هگمتانه نوشت: ششم مرداد، یادآور یکی از مهمترین رخدادهای تاریخ میراثفرهنگی ایران در سالهای اخیر است؛ روزی که محوطه باستانی هگمتانه در چهلوششمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در دهلینو، به عنوان بیستوهشتمین اثر جهانی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این رویداد، تنها یک موفقیت اداری یا حقوقی نبود، بلکه حاصل دههها پژوهش، کاوش، حفاظت، آزادسازی، مرمت، برنامهریزی و همدلی میان متخصصان، مدیران و مردم همدان بود.
هگمتانه، پایتخت کهن مادها و یکی از مهمترین مراکز تمدنی فلات ایران، از دههها پیش مورد توجه باستانشناسان قرار گرفت. هرچند پیش از انقلاب اسلامی نیز هیئتهای باستانشناسی خارجی کاوشهایی پراکنده در این محوطه، بهویژه در محدوده معروف به «چال شترخواب»، انجام داده بودند، اما متأسفانه گزارشهای جامع و قابل استنادی از نتایج آن پژوهشها در دسترس نیست و بخشی از یافتههای آن همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد.
از اواخر دهه ۱۳۷۰، هگمتانه بهعنوان یکی از مهمترین پروژههای ملی میراثفرهنگی، هویتی سازمانیافته و منسجم پیدا کرد. ایجاد پایگاه پژوهشی و سپس پایگاه ملی هگمتانه و در ادامه فعالیت آن در قالب ساختار مدیریت پایگاههای ملی و جهانی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، زمینه را برای برنامهریزی بلندمدت، پژوهشهای هدفمند و مدیریت علمی این محوطه ارزشمند فراهم ساخت.
در این سالها، بیش از بیست فصل کاوش باستانشناسی در هگمتانه انجام شده است؛ کاوشهایی که هر یک، بخشی از رازهای نهفته این شهر باستانی را آشکار کردهاند. نامهای بزرگی همچون زندهیاد محمد مهریار، محمد رحیم صراف، زنده یاد مسعود آذرنوش، مهرداد ملکزاده، یعقوب محمدیفر، محمدرحیم رنجبران، حبیبالله رشیدبیگی، علی هژبری، رضا نظری ارشد و دیگر پژوهشگران و باستانشناسان، با تاریخ مطالعات هگمتانه گره خورده است. تلاشهای این پژوهشگران، تصویری روشنتر از ساختار معماری، نظام شهرسازی، لایههای استقراری و سیر تحول یکی از کهنترین شهرهای ایران را پیش روی جامعه علمی قرار داده است.
در کنار کاوشهای باستانشناسی، دهه ۱۳۸۰ شاهد انجام برخی مطالعات میانرشتهای نیز بود. از جمله هیئتهای پژوهشی فرانسوی مطالعات ژئوفیزیکی و ژئوفیزیک باستانشناسی را در بخشهایی از محوطه انجام دادند. هرچند نتایج کامل و نهایی این مطالعات تاکنون بهصورت گسترده منتشر نشده است، اما این اقدامات نشاندهنده اهمیت بینالمللی هگمتانه در عرصه پژوهشهای باستانشناسی بود.
دهههای ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰ را میتوان دوران تثبیت مدیریت حفاظتی هگمتانه دانست. در این دوره، علاوه بر استمرار کاوشهای علمی، روند آزادسازی عرصه محوطه و تملک املاک واقع در محدوده اثر با سرعت بیشتری دنبال شد؛ اقدامی دشوار، زمانبر و پرهزینه که نقش تعیینکنندهای در صیانت از اصالت و تمامیت این محوطه تاریخی داشت. همزمان، اقدامات گستردهای در زمینه حفاظت، استحکامبخشی و مرمت آثار معماری مکشوفه انجام شد تا بقایای ارزشمند شهر باستانی برای نسلهای آینده حفظ شود.
یکی دیگر از ظرفیتهای ارزشمند هگمتانه، موزه این مجموعه است؛ موزهای که مجموعهای از شاخصترین اشیای مکشوفه از کاوشهای هگمتانه، همراه با تعدادی از مهمترین آثار تاریخی استان همدان را در معرض دید علاقهمندان قرار داده و روایتگر بخشی از تاریخ و تمدن چند هزار ساله این سرزمین است.
در دل این محوطه تاریخی، مجموعه کلیساهای گریگوری استپانوس مقدس نیز قرار دارد که در دهه ۱۳۸۰ مرمتهای اساسی و علمی بر روی آن انجام شد. این مجموعه امروز نهتنها یکی از جاذبههای مهم گردشگری همدان، بلکه نمادی از همزیستی فرهنگی و تنوع دینی در تاریخ این سرزمین محسوب میشود و به غنای فرهنگی محوطه هگمتانه میافزاید.
اندیشه ثبت جهانی هگمتانه نیز سابقهای طولانی دارد. از همان دهه ۱۳۸۰ مطالعات اولیه، تهیه مستندات، تدوین پیشنویس پرونده و پیگیریهای کارشناسی در سطح استان و وزارت آغاز شد. این روند در سالهای ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ وارد مرحلهای جدیتر شد و با همکاری نزدیک وزارت میراثفرهنگی، استانداری همدان، ادارهکل میراثفرهنگی استان و سایر دستگاههای اجرایی، تهیه پرونده با سرعت بیشتری دنبال شد.
در ابتدا، هدف صرفا ثبت محوطه باستانی هگمتانه بود، اما با پیشنهاد معاون وقت میراثفرهنگی وزارت، دامنه پرونده گسترش یافت و «هگمتانه و منظر تاریخی ـ فرهنگی همدان» بهعنوان یک پرونده واحد در دستور کار قرار گرفت. این تصمیم، افقی بلندپروازانهتر را ترسیم میکرد؛ افقی که در آن، علاوه بر محوطه باستانی، بافت تاریخی شهر، بازار تاریخی، محورهای فرهنگی و سیمای تاریخی همدان نیز در قالب یک منظر فرهنگی جهانی معرفی میشد.
در این مسیر، همراهی مدیریت ارشد استان، استانداری، شهرداری، شورای اسلامی شهر، دستگاههای خدماترسان، نهادهای اجرایی و مجموعهای از متخصصان، مشاوران و دلسوزان میراث فرهنگی، نقشی تعیینکننده در آمادهسازی پروندهای شایسته برای ارائه به یونسکو داشت. پس از ارسال پرونده، ارزیابان نهادهای مشورتی یونسکو از محوطه بازدید کردند و گزارشهای کارشناسی خود را ارائه دادند.
سرانجام در چهلوششمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو، پس از بحثها و بررسیهای تخصصی، با وجود برخی چالشها و اصلاحات پیشنهادی، بخش مربوط به منظر تاریخی ـ فرهنگی شهر همدان از پرونده کنار گذاشته شد و تنها محوطه باستانی هگمتانه به ثبت جهانی رسید. هرچند این تصمیم، با هدف اولیه فاصله داشت، اما دستاوردی بزرگ برای میراث فرهنگی ایران بود و زمینه حفاظت مؤثرتر، مدیریت علمیتر و معرفی گستردهتر این اثر ارزشمند را در سطح جهانی فراهم کرد.
اکنون، دو سال از آن رویداد تاریخی میگذرد. ثبت جهانی پایان راه نیست؛ بلکه آغاز مسئولیتی بزرگتر است. حفظ ارزشهای برجسته جهانی (OUV)، اجرای دقیق برنامه مدیریت، استمرار پژوهشهای علمی، تکمیل آزادسازی عرصه، ارتقای زیرساختهای بازدید، توسعه گردشگری پایدار و جلب مشارکت جامعه محلی، مهمترین الزامات حفظ جایگاه جهانی هگمتانه به شمار میروند.
در عین حال، چشمانداز آینده همچنان روشن است. اگر در سالهای پیشرو، حفاظت و احیای بافت تاریخی همدان با جدیت دنبال شود، بازار تاریخی سامان یابد، محلات تاریخی و بناهای واجد ارزش حفظ و احیا شوند و مدیریت یکپارچه میراث فرهنگی و شهری تقویت گردد، میتوان امیدوار بود که در آینده، زمینه برای الحاق منظر تاریخی ـ فرهنگی شهر همدان به پرونده جهانی هگمتانه نیز فراهم شود؛ اتفاقی که میتواند تصویری کاملتر از تاریخ سههزارساله این شهر کهن را در برابر جهانیان قرار دهد.
دومین سالگرد ثبت جهانی هگمتانه، فرصتی برای مرور گذشته، قدردانی از تلاش همه پژوهشگران، مدیران، کارشناسان، مرمتگران، کارگران، حامیان و مردم همدان است؛ کسانی که هر یک سهمی در صیانت از این میراث بیبدیل داشتهاند. هگمتانه امروز نهتنها یادگار شکوه ایران باستان، بلکه سرمایهای جهانی و امانتی برای همه نسلهاست؛ امانتی که حفظ آن، وظیفهای ملی و مسئولیتی جهانی است.
انتهای پیام/
نظر شما