میراث‌آریا: در دل کویر سمنان، جایی که سکوت طبیعت با قصه‌های کهن درهم می‌آمیزد، کودکانی قد می‌کشند که فراتر از سن‌شان می‌اندیشند. آن‌ها در روستای قلعه بالا نه فقط بازی می‌کنند و درس می‌خوانند، بلکه روایتگران فرهنگ، آیین‌ها و هویت زادگاه خود شده‌اند؛ سفیرانی کوچک که با زبان ساده کودکانه، آینده‌ای پایدار برای گردشگری روستا ترسیم می‌کنند.

در سال‌های اخیر، مفهوم گردشگری پایدار بیش از هر زمان دیگری مورد توجه قرار گرفته است؛ رویکردی که توسعه اقتصادی را با حفظ فرهنگ بومی، محیط‌زیست و مشارکت جامعه محلی پیوند می‌دهد. در این میان، آنچه قلعه بالا را از بسیاری از مقاصد روستایی متمایز می‌کند، نقش پررنگ کودکان در این مسیر است. کودکانی که با عشق به زادگاه خود، آگاهانه یا ناخودآگاه، بار معرفی روستا را بر دوش گرفته‌اند و به حلقه‌ای مهم در زنجیره توسعه پایدار تبدیل شده‌اند.

قلعه بالا، روستایی است که در نگاه نخست با معماری بومی، چشم‌اندازهای کویری و سکوت دلنشینش دل هر رهگذری را می‌برد، اما آنچه تجربه حضور در این روستا را ماندگار می‌کند، ارتباط انسانی و صمیمیتی است که از دل جامعه محلی می‌جوشد. در قلب این ارتباط، کودکان قرار دارند؛ کودکانی که با لبخند، کنجکاوی و شور زندگی، نخستین تصویر از روستا را در ذهن گردشگران ثبت می‌کنند.

این کودکان تنها تماشاگر تحولات روستا نیستند. آن‌ها با همراهی خانواده‌ها، به‌ویژه مادران، در فعالیت‌های فرهنگی مشارکت فعال دارند. پیوند میان نسل‌ها در قلعه بالا هنوز زنده است؛ پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها قصه‌ها، اساطیر و آیین‌های کهن را روایت می‌کنند و کودکان با گوش جان می‌شنوند و آن‌ها را به زبان خود بازگو می‌کنند. همین انتقال شفاهی فرهنگ، پایه‌ای محکم برای هویت محلی ایجاد کرده و کودکان را از سنین پایین با ارزش‌های زادگاهشان آشنا ساخته است.

شناخت فرهنگ بومی برای این نسل تنها در کتاب‌ها خلاصه نمی‌شود. کودکان قلعه بالا یاد گرفته‌اند که گردشگری صرفاً به معنای ورود مسافر نیست، بلکه مجموعه‌ای از تجربه‌هاست: از نواهای محلی و بازی‌های سنتی گرفته تا صنایع‌دستی، خوراک‌های بومی و آیین‌های جمعی. آن‌ها می‌دانند هر کدام از این عناصر می‌تواند پلی میان روستا و جهان بیرون باشد. به همین دلیل، در کنار مدرسه، به یادگیری مهارت‌های فرهنگی نیز می‌پردازند؛ مهارت‌هایی که بعدها می‌تواند سرمایه اجتماعی روستا باشد.

نمونه‌های عینی این مشارکت را می‌توان در فعالیت‌های فرهنگی و هنری کودکان دید. اجرای نمایش‌هایی درباره کتاب و کتاب‌خوانی، راه‌اندازی کتابخانه کودک روستا، و بازآفرینی آیین‌هایی چون «ننه سرما» و مراسم شب یلدا، تنها بخشی از تلاش‌های آنان برای زنده نگه داشتن فرهنگ محلی است. این برنامه‌ها نه‌تنها به غنای فرهنگی روستا کمک کرده، بلکه اعتمادبه‌نفس کودکان را افزایش داده و آن‌ها را به کنشگران فعال جامعه تبدیل کرده است.

ارتباط کودکان با گردشگران نیز جلوه‌ای ویژه دارد. هرگاه خانواده‌های مسافر وارد روستا می‌شوند، کودکان با زبان ساده و صمیمی خود به استقبال می‌روند، مسیرها را نشان می‌دهند، قصه‌ای کوتاه از روستا تعریف می‌کنند یا با افتخار درباره مراسم و خوراک‌های محلی حرف می‌زنند. این ارتباط بی‌واسطه، تجربه‌ای متفاوت برای گردشگران رقم می‌زند؛ تجربه‌ای که در هیچ بروشور یا وب‌سایتی یافت نمی‌شود. همین مواجهه انسانی است که قلعه بالا را از یک مقصد صرفاً دیدنی، به مکانی «تجربه‌کردنی» تبدیل می‌کند.

در ادبیات نوین گردشگری، «گردشگری کودک» به‌عنوان شاخه‌ای نوظهور شناخته می‌شود؛ رویکردی که مشارکت کودکان در معرفی جاذبه‌ها و فرهنگ محلی را برجسته می‌کند. در قلعه بالا، این مدل به شکلی طبیعی و خودجوش شکل گرفته است. کودکان، روایتگران کوچک تاریخ و آیین‌ها هستند و همین نقش، اثرات اجتماعی قابل‌توجهی دارد: تقویت روحیه همکاری، افزایش آگاهی فرهنگی، رشد مهارت‌های ارتباطی و شکل‌گیری حس تعلق به مکان.

از منظر توسعه پایدار، این مشارکت زودهنگام اهمیت زیادی دارد. کودکانی که امروز در فعالیت‌های فرهنگی و گردشگری نقش دارند، مدیران، راهنمایان و حافظان میراث فردای روستا خواهند بود. آن‌ها یاد می‌گیرند که توسعه نباید به قیمت فراموشی هویت یا تخریب طبیعت تمام شود. چنین نگاهی، سرمایه‌ای بلندمدت برای قلعه بالاست؛ سرمایه‌ای که با هیچ بودجه عمرانی قابل جایگزینی نیست.

نقش خانواده‌ها در این مسیر انکارناپذیر است. حمایت والدین، فراهم کردن فضا برای حضور کودکان در برنامه‌های فرهنگی، و تشویق آن‌ها به یادگیری سنت‌ها، بستری امن برای رشد این سفیران کوچک فراهم کرده است. در واقع، گردشگری پایدار در قلعه بالا نه از دل پروژه‌های بزرگ، بلکه از دل خانه‌ها و روابط خانوادگی آغاز شده است.

البته این مسیر بدون چالش نیست. حفظ انگیزه کودکان، ایجاد تعادل میان تحصیل و فعالیت‌های فرهنگی، و فراهم کردن امکانات آموزشی مناسب، نیازمند برنامه‌ریزی و حمایت مستمر است. اگر نهادهای محلی و متولیان گردشگری بتوانند این حرکت خودجوش را با آموزش، زیرساخت‌های نرم و برنامه‌های حمایتی همراه کنند، قلعه بالا می‌تواند به الگویی ملی در مشارکت کودکان در توسعه گردشگری تبدیل شود.

تجربه این روستا نشان می‌دهد که گردشگری پایدار الزاماً از بالا به پایین شکل نمی‌گیرد. گاهی یک لبخند کودک، یک نمایش ساده یا یک روایت کوتاه از گذشته، اثرگذارتر از هر کمپین تبلیغاتی است. کودکان قلعه بالا با حضور فعال خود، به ما یادآوری می‌کنند که توسعه واقعی از دل جامعه و با مشارکت نسل‌های مختلف شکل می‌گیرد.

در نهایت، آنچه امروز در قلعه بالا جریان دارد، فراتر از معرفی یک روستاست. اینجا مدرسه‌ای غیررسمی برای یادگیری همدلی، احترام به فرهنگ و مسئولیت‌پذیری اجتماعی شکل گرفته است. کودکانی که روزی گردشگران را راهنمایی می‌کنند، فردا می‌توانند حافظان میراث و معماران آینده روستا باشند. آنان با عشق به زادگاهشان، سفیران کوچک فرهنگ و امیدند؛ سفیرانی که نشان می‌دهند گردشگری پایدار نه یک شعار، بلکه مسیری انسانی است که از دل کودکی آغاز می‌شود و به آینده‌ای روشن ختم خواهد شد.

گزارش از فاطمه قلی‌پور، پژوهشگر مردم‌شناس شهرستان شاهرود

انتهای پیام/