وحید پیادهکوهسار کارشناس معاونت میراثفرهنگی استان گلستان در یادداشتی نوشت: دیوار بزرگ گرگان که با نامهایی همچون سد اسکندر، سد پیروز، سد انوشیروان و قزلآلان نیز شناخته میشود، یکی از شاهکارهای مهندسی نظامی دوره ساسانی است که در گستره جغرافیایی استان گلستان و در امتداد ضلع شمالی گرگانرود احداث شده است. این دیوار با طول تقریبی ۲۰۰ کیلومتر، از دامنههای شمالی بیلیکوه در محدوده پارک ملی گلستان آغاز و تا کرانههای شرقی دریای کاسپین امتداد مییابد.
ساخت این سازه عظیم از زمان یزدگرد دوم آغاز شد، در دوره پیروز ادامه یافت و در عصر خسرو اول انوشیروان به پایان رسید؛ روندی که نشاندهنده عزم راهبردی امپراتوری ساسانی برای تثبیت مرزهای شمال شرقی ایران و صیانت از امنیت راههای بازرگانی بهویژه مسیرهای مرتبط با راه ابریشم است.
دیوار بزرگ گرگان بههمراه تأسیسات وابسته شامل خندق، کانالهای آبرسانی، سد خاکی گرکز، صدها کوره آجرپزی، ۳۸ قلعه متصل به دیوار، چهار برج نگهبانی و بیش از ۲۵ قلعهشهر، یک سامانه دفاعی پیچیده و منسجم را شکل داده است. چنین گسترهای از طراحی مهندسی، آن را در ردیف بزرگترین دیوارهای دفاعی جهان قرار داده است.
آنچه دیوار بزرگ گرگان را از بسیاری سازههای دفاعی متمایز میکند، ترکیب هوشمندانه مهندسی آب با معماری نظامی است. بهرهگیری از شیب طبیعی دشت گرگان، هدایت آب گرگانرود به خندقها و مدیریت منابع آبی از طریق کانالهای وسیع، نشان از دانشی پیشرفته در مهندسی هیدرولیک در دوره ساسانی دارد.
خندق دیوار به طول حدود ۱۷۵ کیلومتر، با عرض متوسط ۳۰ متر و عمق سه تا پنج متر، نهتنها مانعی فیزیکی در برابر مهاجمان بوده بلکه منبع تأمین خاک لازم برای تولید خشت و آجر نیز محسوب میشده است. این چرخه هوشمندانه بهرهبرداری از منابع بومی، جلوهای از معماری پایدار در ایران باستان است.
قلعههای نظامی متصل به دیوار، با نقشههای مربع و مستطیل و امکاناتی همچون برجهای نگهبانی، اصطبل، کارگاه آهنگری و انبارهای آذوقه، ظرفیت استقرار هزاران سرباز را داشتهاند. برآوردها احتمال حضور حدود ۳۰ هزار نیروی نظامی را در این سامانه دفاعی نشان میدهد؛ رقمی که بیانگر اهمیت راهبردی ایالت گرگان در ساختار سیاسی ساسانیان است.
در کنار این استحکامات نظامی، قلعهشهرها بهعنوان مراکز سکونت، تولید و پشتیبانی شکل گرفته بودند؛ فضاهایی که امنیت خانوادههای نظامیان، کشاورزان و صنعتگران را تأمین میکردند و نشان میدهند دیوار بزرگ گرگان تنها یک سازه جنگی نبوده، بلکه بخشی از یک نظام اجتماعی-اقتصادی منسجم بهشمار میرفته است.
این اثر ارزشمند در ۲۹ تیرماه ۱۳۷۸ با شماره ۲۳۴۵ در فهرست آثار ملی کشور ثبت شد و اکنون تلاشها برای ثبت آن در فهرست میراث جهانی در جریان است. ثبت جهانی دیوار بزرگ گرگان، صرفاً یک عنوان تشریفاتی نیست؛ بلکه به معنای پذیرش ارزش جهانی برجسته آن از سوی جامعه بینالمللی و تعهد به حفاظت و مدیریت علمی این میراث کمنظیر است.
ثبت جهانی، نخستین گام در مسیر ارتقای جایگاه بینالمللی گلستان در نقشه گردشگری ایران و جهان خواهد بود. تجربه سایر آثار جهانی نشان میدهد که این عنوان میتواند به افزایش چشمگیر توجه رسانهها، پژوهشگران و گردشگران خارجی منجر شود.
گلستان سالهاست با وجود تنوع کمنظیر طبیعی، تاریخی و فرهنگی، کمتر از ظرفیت واقعی خود در حوزه گردشگری بهره برده است. دیوار بزرگ گرگان میتواند به برند تاریخی استان تبدیل شود؛ برندی که هویت «نگارستان ایران» را با روایت شکوه ساسانی تکمیل میکند.
در شرایطی که گردشگری فرهنگی یکی از پایدارترین شاخههای صنعت گردشگری در جهان محسوب میشود، معرفی و احیای مسیر دیوار بزرگ گرگان میتواند زمینهساز شکلگیری مسیرهای گردشگری تاریخی، تورهای تخصصی باستانشناسی و برنامههای آموزشی بینالمللی باشد.
توسعه زیرساختهای مرتبط با این اثر، از ایجاد سایتموزهها و مراکز تفسیر گرفته تا ساماندهی مسیرهای بازدید و آموزش جوامع محلی، میتواند اشتغال پایدار در روستاها و شهرهای مسیر دیوار را تقویت کند. گردشگری مبتنی بر میراث، اگر با مدیریت صحیح همراه باشد، بهجای تخریب منابع، حافظ و احیاگر آنها خواهد بود.
از سوی دیگر، ثبت جهانی دیوار بزرگ گرگان مستلزم تدوین و اجرای طرح مدیریت جامع، تعیین حریمهای حفاظتی، جلوگیری از تعرض و تغییر کاربریهای مخرب و مشارکت فعال مردم و دستگاههای اجرایی است. بدون این پیشنیازها، عنوان جهانی نهتنها دستاوردی نخواهد داشت بلکه تعهدی سنگین و بیثمر خواهد بود.
امروز بخشی از ساختارهای معماری قلعهشهرها و حتی مسیر دیوار، در اثر عوامل طبیعی و انسانی آسیب دیده است. این واقعیت تلخ، ضرورت تسریع در مستندسازی، کاوشهای علمی و حفاظت اضطراری را دوچندان میکند.
دیوار بزرگ گرگان تنها مجموعهای از آجرهای کهن نیست؛ این سازه روایتگر تاریخ مقاومت، دانش مهندسی، سازماندهی اجتماعی و مدیریت منابع در ایران باستان است. جهانیشدن آن، جهانیشدن روایت توانمندی ایرانیان در قرنهای دور است.
گلستان برای تحول گردشگری خود نیازمند یک «نماد» فرااستانی است؛ نمادی که بتواند در سطح ملی و بینالمللی دیده شود. دیوار بزرگ گرگان ظرفیت آن را دارد که به چنین نمادی بدل شود؛ مشروط بر آنکه نگاهها از سطح یک اثر تاریخی محلی فراتر رود و آن را بهعنوان سرمایهای ملی و جهانی بنگریم.
دیوار بزرگ گرگان روزگاری مرزبان ایران بود؛ امروز میتواند مرزبان توسعه پایدار، هویت فرهنگی و رونق اقتصادی استان باشد. ثبت جهانی آن نه یک آرزو، بلکه ضرورتی تاریخی است که تحققش، فصل تازهای در روایت گردشگری گلستان خواهد گشود.
انتهای پیام/
نظر شما