زهره حیدری، فعال رسانه در یادداشتی نوشت: مرواربافی یکی از کهنترین و کاربردیترین شاخههای صنایعدستی ایران است که ریشه در ارتباط مستقیم انسان با طبیعت و بهرهگیری هوشمندانه از مواد گیاهی دارد. در این هنر، شاخههای انعطافپذیر گیاه مروار یا بید به شیوهای منظم و هنرمندانه در هم تنیده میشوند تا اشیایی کاربردی و زیبا پدید آید. مرواربافی نهتنها یک فن تولیدی، بلکه بخشی از فرهنگ زیستبومی و شیوه معیشت سنتی در بسیاری از مناطق ایران به شمار میآید.
تعریف و ماهیت مرواربافی
مرواربافی هنری است مبتنی بر بافت شاخههای نرم و باریک درخت بید که پس از فرآوری و آمادهسازی، قابلیت انعطاف و شکلپذیری پیدا میکنند. واژه مروار در بسیاری از مناطق ایران به شاخههای باریک و جوان بید اطلاق میشود که به دلیل استحکام و انعطاف، مادهای مناسب برای بافت انواع سبد، زنبیل، زیرانداز، وسایل نگهداری و اشیای تزئینی محسوب میشوند. ماهیت این هنر بر اصل بافت سازهای استوار است؛ به این معنا که استحکام و فرم نهایی شیء نه از طریق چسب یا اتصالات فلزی، بلکه از طریق درهمتنیدگی حسابشده شاخهها به دست میآید.
پیشینه تاریخی و جایگاه فرهنگی
پیشینه مرواربافی در ایران به روزگاری بازمیگردد که انسان برای نگهداری و حمل محصولات کشاورزی نیازمند ظروف سبک و مقاوم بود. پیش از رواج سفال و فلز، بافت شاخههای گیاهی یکی از نخستین شیوههای ساخت ظرف به شمار میرفت. در بسیاری از مناطق شمالی و مرکزی ایران، این هنر با زندگی روزمره مردم پیوندی عمیق داشته و سبدهای مرواری در کارهای کشاورزی، دامداری و نگهداری مواد غذایی نقشی اساسی ایفا میکردند. مرواربافی علاوه بر کارکرد عملی، در برخی مناطق دارای جنبههای آیینی و فرهنگی نیز بوده است؛ برای نمونه، در تهیه جهیزیههای سنتی یا وسایل مرتبط با آیینهای محلی از بافتههای مرواری استفاده میشده است.
مواد اولیه و ابزار کار
ماده اصلی در مرواربافی شاخههای جوان درخت بید است که در فصل مناسب بریده میشوند. این شاخهها پس از برداشت، در آب خیسانده یا بخار داده میشوند تا انعطاف لازم را پیدا کنند. در برخی شیوهها، پوست شاخهها جدا میشود تا رنگ روشنتری حاصل گردد و در مواردی نیز شاخهها با پوست برای ایجاد تضاد رنگی به کار میروند. ابزار مرواربافی بسیار ساده و محدود است و معمولاً شامل چاقوی مخصوص، قیچی، درفش و گاه قالبهای چوبی برای حفظ شکل ظرف میشود. همین سادگی ابزار نشاندهنده اصالت و مردمی بودن این هنر است.
شیوههای بافت و ساخت
فرآیند مرواربافی معمولاً با ساخت کف یا پایه آغاز میشود. در این مرحله، چند شاخه ضخیمتر بهعنوان ستونهای اصلی در کنار هم قرار میگیرند و شاخههای نازکتر بهصورت رفت و برگشتی در میان آنها بافته میشوند. پس از شکلگیری کف، شاخههای عمودی به سمت بالا خم شده و دیواره ظرف را تشکیل میدهند. در ادامه، بافت دیواره با نظم خاصی ادامه مییابد تا فرم نهایی شکل گیرد. در مرحله پایانی، لبهها با شیوههای مختلف گره یا پیچ داده میشوند تا هم استحکام ظرف افزایش یابد و هم جلوهای زیباشناسانه پیدا کند. مهارت هنرمند در حفظ تناسب، استحکام و نظم بافت نقش تعیینکنندهای در کیفیت اثر دارد.
کاربردها و ظرفیتهای معاصر
محصولات مرواربافی دامنه گستردهای دارند؛ از سبدهای کشاورزی و زنبیلهای خرید گرفته تا مبلمان سبک، ظروف تزئینی، جعبهها و لوازم دکوراسیون داخلی. در سالهای اخیر، با افزایش توجه به محصولات طبیعی و دوستدار محیطزیست، مرواربافی جایگاه تازهای در بازارهای داخلی و خارجی یافته است. طراحان معاصر با ترکیب این هنر با فرمهای نوین، توانستهاند محصولاتی متناسب با سلیقه امروز تولید کنند؛ محصولاتی که در عین سادگی، اصالت و گرمای دستساخته بودن را حفظ کردهاند.
چالشها و ضرورت پاسداشت
با وجود مزایای زیستمحیطی و زیباییشناختی، مرواربافی با چالشهایی همچون کاهش منابع طبیعی بید، نبود بازار پایدار و رقابت با محصولات پلاستیکی ارزانقیمت روبهروست. همچنین انتقال دانش این هنر به نسل جوان نیازمند برنامهریزی آموزشی و حمایت نهادی است. حفظ این هنر مستلزم توسعه کشت بید، ایجاد کارگاههای آموزشی، طراحی محصولات متناسب با نیاز بازار و معرفی گستردهتر آن در سطح ملی و بینالمللی است.
جمعبندی
مرواربافی هنری است که از دل طبیعت برمیخیزد و با دستان هنرمند شکل میگیرد. این هنر نمونهای روشن از همزیستی انسان با محیط پیرامون و بهرهگیری خلاقانه از منابع طبیعی است. استمرار آن نهتنها به حفظ میراث فرهنگی کمک میکند، بلکه میتواند در اقتصاد محلی، توسعه گردشگری و ترویج سبک زندگی پایدار نقشی مؤثر ایفا کند. توجه به آموزش، نوآوری در طراحی و حمایت از هنرمندان، کلید تداوم این هنر ریشهدار در جهان معاصر خواهد بود.
انتهای پیام/
نظر شما