میراث آریا: ثبت ۱۵ آیین عاشورایی در فهرست میراث ناملموس کشور، گواهی است بر این واقعیت که در این خطه، سوگ حسینی با رنگ و بوی اصالت، به یک هنر زنده و چندوجهی بدل شده است که هر کانون آن، بخشی از میراث ملی ایران محسوب میشود.
وقتی از عزاداری در این منطقه سخن میگوییم، با یک الگوی واحد روبرو نیستیم، بلکه با موزاییکی از سنتها مواجهیم که از تنوع قومیتی مردم آن برآمده است. این تنوع، زیباترین جلوه هنر تعزیهخوانی در این استان است؛ جایی که روایتهای مذهبی با زبانهای مختلف و سبکهای متفاوت، در قلب تودههای مردم حک شدهاند.
در این میان، هنر تعزیهخوانی در بجنورد با شکوه و استمرار خود، بستری برای نمایش حماسههای کربلا فراهم آورده است، در حالی که تعزیههای خاصِ اقوام، رنگ و بوی هویت محلی را به سوگواری میبخشند. از یک سو، تعزیه ترکهای شمال خراسان با ریتمها و بیان خاص خود، شکوهِ فرهنگ این قوم را بازنمایی میکند و از سوی دیگر، تعزیه کردهای شمال خراسان با روایتهای متفاوت، فضایی دیگر از حماسه کربلا را ترسیم میکنند.
این همگرایی و تفاوت، در آیینهای منحصربهفردی چون تعزیه پردهخوانی در روز عاشورا و حتی تعزیه بیلگردانی نیز تجلی مییابد؛ آیینهایی که نشان میدهند چگونه مذهب میتواند با ابزارهای محلی و هنر نمایش، در حافظه جمعی مردم ماندگار شود.
در پهنه این استان، نمادهای بصری و حرکتی نیز نقش پررنگی در بازسازی فضای عاشورا دارند. برخلاف عزاداریهای ساکت، در اینجا با شکوهِ «علم» و «نخل» روبرو هستیم که نمادهای حرکت و پویایی در مسیر حقاند. حرکت باشکوه علمها در آیین علمگردانی در جاجرم یا آیین علمبندان، تصویری از حرکت قافلهی امام حسین (ع) را در ذهنها زنده میکند و با عظمتِ آیین نخلگردانی در هم میآمیزد تا شکوهِ سوگواری را به نمایش بگذارد. این نمادها، نشان از پیوند عمیق میان مردم و نشانههای مذهبی دارند که در هر سال با شور و شعور بینظیر، احیا میشوند.
اما فراتر از این نمایشهای بزرگ، آیینهایی وجود دارند که با حزن و اندوهِ درونی و زندگی روزمره مردم گره خوردهاند. در شهر گرمه، آیین مقتلخوانی با لحنی خاص، سکوت و تأملی عمیق بر دلها مینشاند و در فضای معنوی امامزاده کوران اسفراین، آیین یازدهم محرم، پیوندی میان زیارت و سوگواری ایجاد میکند که هویت منطقهای را دوچندان میسازد.
این روایتهای محلی، گاه با حرکات بدنی و ضربآهنگهای خاص، مانند مراسم سنگزنی و سینهزنی حسن و حسین، به اوج هیجان و اشتیاق میرسند و گاه با سکوتِ سنگینِ مراسم شام غریبان در بجنورد و آیین شام غریبان در نواحی دیگر، مخاطب را به دنیای دیگری از حزن و اندوه میبرند.
این پیوند میان مذهب و فرهنگ، حتی در جنبههای معیشتی و اجتماعی نیز دیده میشود؛ چنان که آیین حلیمپزان، با تمرکز بر اطعام عزاداران، نشاندهنده پیوند میان سنتهای مذهبی و ارزشهای سخاوتمندی و همبستگی اجتماعی در میان مردم است.
تمام این آیینها، از سنگزنی گرفته تا مقتلخوانی و از تعزیه تا علمگردانی، مجموعهای از نشانههای هویتی هستند که در هر سال با اشتیاق احیا میشوند. ثبت این پانزده میراث در فهرست ملی، در واقع صیانتی است از شناسنامه فرهنگی مردمان خراسان شمالی؛ صیانتی برای اینکه این زنجیره اصالت، از نسلهای گذشته به نسلهای آینده، بدون گسست منتقل شود و این گنجینه از سوگنامههای زنده، همواره چراغی برای تداوم ارزشهای انسانی و اخلاقی قیام کربلا باشد.
انتهای پیام/
نظر شما