سیده مریم نوابی سرپرست پایگاه ملی‌تاریخی مسجد جامع ساوه در یادداشتی نوشت: مسجد جامع ساوه یکی از شاخص‌ترین بناهای تاریخی ایران و از ارزشمندترین آثار معماری اسلامی در فلات مرکزی کشور است؛ بنایی که در طول بیش از هزار سال حیات خود، تحولات متعددی را پشت سر گذاشته و امروز به عنوان مجموعه‌ای کم‌نظیر از لایه‌های مختلف معماری اسلامی شناخته می‌شود.
بررسی‌های معماری نشان می‌دهد هسته اولیه مسجد با طرحی شبستانی شکل گرفته است. در این الگو، شبستان‌ها پیرامون صحنی مرکزی و چهارگوش سازمان یافته بودند؛ به گونه‌ای که جبهه جنوبی دارای هشت دهانه، جبهه شرقی هشت دهانه، جبهه غربی هفت دهانه و جبهه شمالی نه دهانه رو به صحن بوده است. این ساختار اولیه در دوره‌های مختلف تاریخی متناسب با نیازهای عبادی، اجتماعی و هنری هر عصر دستخوش تغییر و توسعه شد.
نخستین مرحله مهم تحول مسجد به سده‌های چهارم تا هفتم هجری قمری بازمی‌گردد. در این دوره، مقصوره و گنبدی آجری با تزیینات ارزشمند گچ‌بری به مجموعه افزوده شد. هرچند امروزه بخش عمده این گنبدخانه از میان رفته، اما بقایای پایه‌های آن و نمونه‌هایی از گچ‌بری‌های نفیس بر روی پایه آجری ضلع شمالی گنبدخانه کنونی همچنان قابل مشاهده است. همچنین ایجاد محراب‌نماهای متعدد، کتیبه‌های کوفی نقاشی‌شده بر ستون‌های خشتی و چینه‌ای و ساخت مناره‌ای تاریخ‌دار از مهم‌ترین اقدامات معماری این دوره به شمار می‌رود.
دوره ایلخانی را می‌توان یکی از درخشان‌ترین ادوار تحول مسجد جامع ساوه دانست. در قرن هشتم هجری، ایوان غربی مسجد به عنوان بزرگ‌ترین پروژه عمرانی مجموعه احداث شد. برای اجرای این طرح، بخشی از شبستان غربی تغییر یافت و فضایی شاخص و عمیق در جبهه غربی صحن شکل گرفت. همچنین در گوشه جنوب شرقی مسجد نیز فضای جدیدی با تغییر در ساختار شبستان اولیه ایجاد شد.
از دیگر اقدامات این دوره، بازسازی نمای شمالی گنبدخانه و سامان‌دهی بدنه‌های صحن بود. در این مرحله، نمایی یکپارچه با آجرکاری‌های تزیینی و عناصر گچی کتیبه‌دار بر بدنه‌های مسجد اجرا شد. ایجاد محراب‌نماهای متعدد در جبهه شمالی و اجرای تزیینات موسوم به «مهرکوبی» از ویژگی‌های برجسته این دوره است. در این شیوه، آجرکاری و گچ‌بری در کنار یکدیگر قرار گرفته و نام‌های مقدس «الله»، «محمد» و «علی» در قالب نقوش هندسی و تزیینی جلوه‌ای ویژه به فضا بخشیده‌اند؛ تزییناتی که از شاخصه‌های هنر معماری دوره ایلخانی به شمار می‌روند.
در دوره صفوی، مسجد جامع ساوه بار دیگر مورد توجه قرار گرفت و بخش‌های مهمی از آن بازسازی شد. احداث گنبدخانه کنونی در سال ۹۲۲ هجری قمری بر روی بقایای گنبدخانه قدیمی، مهم‌ترین تحول این دوره محسوب می‌شود. معماران صفوی ضمن بهره‌گیری از بخش‌هایی از سازه پیشین، فضایی متناسب با نیازهای زمان خود ایجاد کردند. همچنین فضای روباز جنوبی گنبدخانه قدیمی مسقف شد و ایوان جنوبی کنونی شکل گرفت. کتیبه کاشی موجود در انتهای بدنه شرقی ایوان، تاریخ ۹۳۶ هجری قمری را ثبت کرده و این اقدام را به دوران شاه طهماسب صفوی نسبت می‌دهد. ایوان غربی نیز در همین دوره مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت.
با وجود اهمیت معماری مسجد، یکی از کمتر شناخته‌شده‌ترین بخش‌های این مجموعه، محوطه تاریخی گسترده پیرامون آن است. این عرصه ارزشمند دربرگیرنده بقایای شهر تاریخی ساوه است که طی قرون متمادی در زیر لایه‌های مختلف مدفون شده است. شواهد موجود و تصاویر هوایی تاریخی نشان می‌دهد این محوطه دست‌کم تا شعاع یک کیلومتری مسجد امتداد داشته و بخش مهمی از ساختار شهر کهن ساوه را دربر می‌گرفته است. متأسفانه بخشی از این محوطه در دهه‌های گذشته بر اثر حفاری‌های غیرمجاز و مداخلات انسانی آسیب دیده است.
در پیرامون مسجد جامع، مجموعه‌ای از آثار تاریخی ارزشمند قرار دارد که از جمله آنها می‌توان به محوطه تاریخی جنوب مسجد جامع ساوه متعلق به سده‌های چهارم تا هفتم هجری، بارو و خندق تاریخی شهر، امامزاده سیدبشیر از دوره ایلخانی، آب‌انبار صفوی مسجد و مجموعه امامزاده شاهزاده حسین از دوره قاجار اشاره کرد.
بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد باروی شهر ساوه از دوره صفوی به بعد و همزمان با گسترش شهر به تدریج تخریب شده است، با این حال بخش‌هایی از این ساختار دفاعی هنوز در جنوب و جنوب‌غرب مسجد جامع و برخی نقاط دیگر شهر باقی مانده است. وجود سفالینه‌های متعلق به سده‌های چهارم تا دهم هجری در بدنه این باروها، گواهی بر قدمت و اهمیت تاریخی این عرصه است.
مسجد جامع ساوه امروز فراتر از یک بنای مذهبی، مجموعه‌ای ارزشمند از تاریخ، معماری و هویت شهری ایران به شمار می‌رود؛ اثری که حفاظت از آن و محوطه تاریخی پیرامونش، گامی مهم در صیانت از میراث فرهنگی و حافظه تاریخی این سرزمین است.

انتهای پیام/