الهام عبداللهی دهکردی، کارشناس میراثفرهنگی در یادداشتی نوشت: رشد شتابان شهرنشینی، فرسودگی زیرساختها، گسترش سکونتگاههای ناکارآمد و کاهش کیفیت محیط شهری، برنامهریزان را بهسوی اتخاذ رویکردهایی سوق داده است که علاوهبر ارتقای کیفیت کالبدی شهر، ابعاد اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و زیستمحیطی توسعه را نیز در بر گیرد.
در این میان، بازآفرینی شهری (Urban Regeneration) بهعنوان یکی از جامعترین رویکردهای برنامهریزی شهری در دهههای اخیر شناخته میشود.
این رویکرد با فاصله گرفتن از سیاستهای مبتنی بر تخریب و نوسازی، بر احیای ظرفیتهای درونی شهر، مشارکت ذینفعان و حفظ هویت مکانی تأکید دارد.
بازآفرینی شهری فرآیندی یکپارچه، مشارکتی و بلندمدت است که با هدف ارتقای کیفیت زندگی شهروندان، افزایش بهرهوری اقتصادی، حفاظت از میراثفرهنگی، بهبود محیط زیست شهری و تقویت انسجام اجتماعی اجرا میشود.
برخلاف نوسازی سنتی که بیشتر بر جایگزینی ساختمانهای فرسوده تمرکز داشت، بازآفرینی شهری تلاش میکند علاوهبر حفظ ارزشهای تاریخی و فرهنگی، زمینه توسعه پایدار و عدالت فضایی را فراهم کند.
مفهوم بازآفرینی شهری
براساس تعریف سازمان اسکان بشر ملل متحد (UN-Habitat)، فرآیندی جامع و یکپارچه برای رفع مشکلات شهری و دستیابی به بهبود پایدار در شرایط اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و زیستمحیطی یک محدوده شهری را بازآفرینی شهری مینامند.
در این رویکرد، شهر بهعنوان یک نظام زنده و پویا در نظر گرفته میشود که تمامی ابعاد آن بر یکدیگر تأثیرگذار است.
بنابراین، موفقیت پروژههای بازآفرینی تنها با بهسازی کالبدی حاصل نمیشود، بلکه مستلزم توانمندسازی اجتماعی، رونق اقتصادی، ارتقای کیفیت خدمات عمومی و افزایش مشارکت شهروندان است.
از مهمترین اهداف بازآفرینی شهری میتوان به ارتقای کیفیت زندگی شهروندان، احیای بافتهای فرسوده، تاریخی و ناکارآمد، افزایش سرمایه اجتماعی و مشارکت مردمی، حفظ هویت تاریخی و فرهنگی شهر، تقویت اقتصاد محلی و ایجاد فرصتهای اشتغالف بهبود کیفیت محیط زیست شهری و افزایش تابآوری شهرها در برابر مخاطرات اشاره کرد.
بازآفرینی شهری در بافتهای تاریخی
بافتهای تاریخی، علاوهبر ارزشهای معماری و کالبدی، بیانگر هویت فرهنگی، اجتماعی و تاریخی شهرها هستند و بخش مهمی از حافظه جمعی شهروندان را تشکیل میدهند.
با این حال، بسیاری از این بافتها بهعلت فرسودگی کالبدی، کاهش جمعیت ساکن، ضعف زیرساختها، تغییر کاربریهای نامناسب و افت فعالیتهای اقتصادی، با چالشهای متعددی مواجه شدهاند.
در گذشته، رویکرد غالب در برخورد با این بافتها، تخریب و نوسازی بود؛ اما تجربههای جهانی نشان داد که چنین سیاستهایی باعث از بین رفتن هویت تاریخی، کاهش سرمایه اجتماعی و نابودی ارزشهای فرهنگی شهرها میشود، ازاینرو، رویکرد بازآفرینی شهری جایگزین سیاستهای نوسازی شد.
در بازآفرینی بافتهای تاریخی، هدف اصلی حفظ اصالت و هویت تاریخی در کنار ارتقای کیفیت زندگی ساکنان است.
این رویکرد بر مرمت و احیای بناهای ارزشمند، بهبود زیرساختهای شهری، ارتقای خدمات عمومی، تقویت فعالیتهای اقتصادی، توسعه گردشگری فرهنگی و افزایش مشارکت جامعه محلی تأکید دارد.
یکی از مهمترین اصول بازآفرینی در بافتهای تاریخی، حداقل مداخله و حداکثر حفاظت است؛ به گونهای که ارزشهای تاریخی، معماری و فرهنگی حفظ شده و در عین حال، امکان استفاده امروزی از فضاها نیز فراهم شود.
تغییر کاربری بناهای تاریخی به اقامتگاههای سنتی، مراکز فرهنگی، موزهها، صنایعدستی، کافهها و فضاهای گردشگری نمونهای از این رویکرد است که علاوهبر حفظ بنا، باعث رونق اقتصادی و افزایش حضور شهروندان در بافت تاریخی میشود.
تجربه شهرهایی مانند اصفهان، یزد، کاشان و تبریز نشان میدهد که اجرای صحیح برنامههای بازآفرینی میتواند علاوهبر حفاظت از میراثفرهنگی، باعث افزایش اشتغالزایی، رونق گردشگری، جذب سرمایهگذاری و ارتقای کیفیت زندگی ساکنان شود.
ثبت جهانی بافت تاریخی یزد نیز نمونهای موفق از پیوند میان حفاظت از میراثفرهنگی و توسعه پایدار شهری بهشمار میرود.
بازآفرینی شهری در ایران
در ایران، سیاستهای بازآفرینی شهری با تصویب سند ملی بازآفرینی شهری پایدار و تشکیل ستاد ملی بازآفرینی شهری وارد مرحله جدیدی شد.
در این سیاستها، سه محدوده اصلی شامل بافتهای تاریخی، بافتهای فرسوده شهری و سکونتگاههای غیررسمی بهعنوان محدودههای هدف معرفی شدهاند.
رویکرد جدید وزارت راه و شهرسازی بر مشارکت مردم، مدیریت یکپارچه شهری، استفاده از ظرفیت بخش خصوصی، حفظ هویت محلات، ارتقای کیفیت زندگی و توسعه متوازن شهرها استوار است و تلاش میکند از نگاه کالبدی فاصله بگیرد و ابعاد اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی را نیز در برنامهریزی شهری لحاظ کند.
نتیجهگیری
بازآفرینی شهری امروز بهعنوان یکی از مؤثرترین راهبردهای توسعه پایدار شهری شناخته میشود.
این رویکرد با تلفیق ابعاد کالبدی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیستمحیطی، علاوهبر احیای بافتهای فرسوده، به حفظ هویت تاریخی، افزایش سرمایه اجتماعی و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان کمک میکند.
در بافتهای تاریخی، بازآفرینی شهری تنها بهمعنای مرمت ساختمانها نیست؛ بلکه فرآیندی برای احیای حیات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی محلات تاریخی است.
موفقیت این رویکرد مستلزم مشارکت فعال ساکنان، هماهنگی دستگاههای اجرایی، حفاظت از میراثفرهنگی و تدوین برنامههای توسعه مبتنی بر ویژگیهای بومی هر شهر خواهد بود.
انتهای پیام/
نظر شما