میراثآریا: بر اساس اسناد و مدارک تاریخی، در بندرعباس قدیم دستکم دو قلعه مهم وجود داشته است. یکی از این قلعهها در محدوده نابند و دیگری در حوالی خیابان دلگشا تا هتل امین امروزی بوده است. این قلعه که بر فراز ساحل و مشرف به آبهای خلیجفارس ساخته شده بود، از موقعیت استراتژیک ویژهای برخوردار بود و با بهرهگیری از سه برج دیدهبانی، امکان رصد رفتوآمد شناورها و کنترل امنیت ساحل را فراهم میکرد.
این دژ در دورهای از تاریخ، در اختیار پرتغالیها قرار داشت. حضور پرتغالیها در سواحل جنوبی ایران که از اوایل قرن شانزدهم میلادی آغاز شد، بخشی از سیاست استعماری آنان برای تسلط بر تجارت دریایی خلیجفارس و اقیانوس هند بود. بندرعباس نیز به دلیل موقعیت ممتاز خود، یکی از نقاط مورد توجه آنان به شمار میرفت و استحکامات نظامی ایجادشده در این منطقه، نقش مهمی در تثبیت نفوذ پرتغالیها ایفا میکرد.
با آغاز نبردهای ایران و پرتغال در دوران صفویه، ورق تاریخ به سود ایرانیان برگشت. حدود ۴۰۰ سال پیش، امامقلیخان، سردار نامدار صفوی، به فرمان شاهعباس اول، عملیات آزادسازی بندرعباس را آغاز کرد. در جریان این نبرد تاریخی، نیروهای ایرانی موفق شدند پرتغالیها را از قلعه بیرون رانده و استحکامات آنان را تخریب کنند. این پیروزی، نقطه عطفی در تاریخ خلیجفارس و بازگشت حاکمیت ایران بر این منطقه راهبردی محسوب میشود.
پس از بیرون راندن پرتغالیها، روی بقایای استحکامات پیشین، قلعهای جدید با عنوان «قلعه شاهعباسی» احداث شد که در منابع تاریخی از آن با نام «قلعه شاهی» نیز یاد شده است. این قلعه علاوه بر کارکرد دفاعی، بهتدریج به یکی از هستههای اصلی شکلگیری بافت شهری بندرعباس تبدیل شد و پیرامون آن سکونتگاههای مردمی گسترش یافت.
رشد تدریجی این سکونتگاهها موجب شکلگیری محلهای شد که به دلیل همجواری با قلعه، «محله قلعهشاهی» نام گرفت. این محله در گذر زمان به یکی از قدیمیترین و شناختهشدهترین محلات بندرعباس تبدیل شد و بخش مهمی از هویت تاریخی و اجتماعی شهر را در خود جای داد.
تحولات جمعیتی این محله در دوره قاجار وارد مرحله تازهای شد. در این دوره، گروههایی از مردم منطقه اوز در جنوب استان فارس به بندرعباس مهاجرت کردند و در محدوده قلعهشاهی سکونت گزیدند. این مهاجرت که عمدتاً با هدف بهرهگیری از ظرفیتهای اقتصادی بندرعباس صورت گرفت، موجب رونق هرچه بیشتر این محله شد.
بیشتر ساکنان مهاجر به فعالیتهای بازرگانی، تجارت دریایی و دادوستد کالا مشغول بودند. ارتباط گسترده آنان با بازارهای داخلی و خارجی، جایگاه اقتصادی ویژهای برای این محله ایجاد کرد و به مرور زمان، این گروه از ساکنان با عنوان «اوریها» شناخته شدند؛ عنوانی که ریشه در زادگاه آنان، یعنی شهر اوز، داشت و به بخشی از هویت اجتماعی بندرعباس تبدیل شد.
محله قلعهشاهی را میتوان نمونهای از پیوند تاریخ نظامی، تحولات شهری و فرهنگ مهاجرت در بندرعباس دانست. از یکسو، خاطره مقاومت و آزادسازی سواحل جنوبی ایران از سلطه پرتغالیها در این محدوده زنده مانده و از سوی دیگر، حضور بازرگانان و مهاجران پرتلاش، به رونق اقتصادی و شکلگیری هویت اجتماعی آن کمک کرده است.
امروزه اگرچه آثار فیزیکی این قلعه تاریخی از میان رفته است، اما روایتهای تاریخی، اسناد مکتوب و حافظه جمعی مردم بندرعباس همچنان از اهمیت این مکان حکایت دارد. شناخت و معرفی چنین محلاتی، علاوه بر حفظ هویت تاریخی شهر، میتواند زمینهساز توسعه گردشگری فرهنگی و آشنایی نسلهای آینده با پیشینه ارزشمند بندرعباس باشد.
محله قلعهشاهی، فراتر از یک محدوده جغرافیایی، بخشی از روایت شکلگیری بندرعباس معاصر است؛ روایتی که از دژهای ساحلی آغاز میشود، با آزادسازی خلیجفارس توسط ایرانیان ادامه مییابد و در نهایت با استقرار خانوادههای بازرگان و شکلگیری یکی از مهمترین محلات تاریخی شهر، به بخشی ماندگار از هویت فرهنگی بندرعباس تبدیل میشود.
گزارش: حسین شهابی، سرپرست معاونت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی هرمزگان
انتهای پیام/
نظر شما