میراث آریا: در میان چینخوردگیهای سبز و مهآلود جنگلهای ارسباران، در ۱۷ کیلومتری شهرستان کلیبر، روستای علیآباد آرام گرفته است؛ آبادیای کوچک اما برخوردار از ظرفیتی بزرگ که طی سالهای اخیر، به نمونهای قابل تأمل از احیای روستایی با اتکا به گردشگری طبیعتمحور و سرمایهگذاری بومی بدل شده است.
این روستا که در همسایگی آبادیهایی چون آغویه، اسکلو و مکیدی قرار دارد، سالها با چالش کاهش جمعیت و کمبود فرصتهای معیشتی مواجه بود. بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵، جمعیت علیآباد به ۶۹ نفر در قالب ۳۱ خانوار رسیده بود؛ عددی که در قیاس با دهههای پیشین، نشان از روندی کاهشی داشت. اما آنچه امروز علیآباد را در کانون توجه کارشناسان توسعه روستایی و فعالان گردشگری قرار داده، نه صرفاً موقعیت جغرافیایی آن، بلکه فرآیند تدریجی «بازگشت به روستا» و شکلگیری مهاجرت معکوس در پی سرمایهگذاری هدفمند در زیرساختهای اقامتی است.
استقرار در پهنه ارسباران؛ مزیت جغرافیایی و زیستمحیطی
علیآباد در دل جنگلهای ارسباران قرار گرفته است؛ پهنهای که بهعنوان دومین میراث طبیعی ایران شناخته میشود و به دلیل تنوع زیستی کمنظیر، همواره مورد توجه نهادهای ملی و بینالمللی بوده است. جنگلهای ارسباران با پوشش گیاهی متنوعی از بلوط، افرا، زالزالک، آلوچه، ون، گلابی وحشی و زغالاخته، بستری طبیعی برای توسعه اکوتوریسم فراهم آوردهاند.
استقرار روستا در منطقهای کوهستانی، همجواری با چشمههای متعدد و مجاورت با مراتع و جنگلهای انبوه، چشماندازی کمنظیر ایجاد کرده که در فصلهای بهار، تابستان و حتی اوایل پاییز، مقصد علاقهمندان به طبیعتگردی، حیاتوحش و تورهای پیادهروی میشود. نزدیکی علیآباد به منطقه نمونه گردشگری آینالو و همچنین قرارگیری در مسیر منطقه گردشگری قلعهدرهسی، بر جایگاه آن در شبکه مقاصد طبیعتمحور شمالغرب کشور افزوده است.
همجواری با قلعه بابک؛ پیوند تاریخ و طبیعت
یکی از مهمترین مزیتهای علیآباد، فاصله اندک آن با قلعه بابک است؛ دژی استوار با قدمتی حدود ۱۲۰۰ سال که همچنان بر فراز صخرههای صعبالعبور منطقه ایستاده و روایتگر بخشی از تاریخ ایران است. موقعیت استراتژیک این قلعه و چشمانداز گستردهای که بر درهها و ارتفاعات اطراف دارد، سالانه هزاران گردشگر داخلی و خارجی را به منطقه میکشاند.
همین همجواری سبب شده علیآباد نهتنها مقصدی برای طبیعتگردی، بلکه ایستگاهی در مسیر گردشگری تاریخی- فرهنگی ارسباران تلقی شود. بسیاری از گردشگران پس از بازدید از قلعه، اقامت در این روستای جنگلی را برمیگزینند تا تجربهای عمیقتر از زیستبوم منطقه داشته باشند؛ تجربهای که صرفاً در دیدن مناظر خلاصه نمیشود، بلکه در معاشرت با ساکنان، چشیدن طعم غذاهای محلی و لمس معماری بومی تبلور مییابد.
سرمایهگذاری بومی و نقطه عطف توسعه
تحول علیآباد از زمانی شتاب گرفت که سرمایهگذاری در بخش اقامت و گردشگری با اتکا به سرمایه و انگیزه بومی آغاز شد. احداث واحدهای اقامتی شاخص، از جمله هتل سئحراما و توسعه پروژههای مکمل در سالهای اخیر، عملاً روستا را وارد مرحلهای تازه از حیات اقتصادی کرد.
این سرمایهگذاریها که با ارقام قابل توجهی همراه بودهاند، افزون بر ایجاد اشتغال مستقیم و غیرمستقیم، زمینهساز بازگشت برخی اهالی به روستا و احیای خانههای قدیمی بهعنوان اقامتگاههای بومگردی شدهاند. فرآیندی که میتوان آن را نمونهای از توسعه درونزا دانست؛ توسعهای که نه بر پایه مداخله بیرونی، بلکه بر اساس ظرفیتهای محلی و حس تعلق به زادگاه شکل گرفته است.
کارشناسان حوزه توسعه روستایی معتقدند علیآباد نمونهای از الگویی است که در آن، «گردشگری» بهمثابه پیشران اقتصاد محلی عمل میکند؛ بدون آنکه به هویت فرهنگی و زیستمحیطی منطقه خدشه وارد شود.
اقتصاد سنتی؛ از زراعت و دامداری تا بومگردی
پیش از رونق گردشگری، اقتصاد علیآباد عمدتاً بر پایه فعالیتهای زراعی و دامداری استوار بود. کشت گندم و جو، بهرهبرداری از مراتع غنی پیرامون روستا و تولید فرآوردههای لبنی و گوشت، ستون فقرات معیشت خانوارها را تشکیل میداد.
جنگلها و مراتع پیرامونی، علاوه بر تأمین علوفه دام، منبعی برای برداشت محصولات جنگلی همچون زغالاخته و عسل طبیعی بودهاند. جشنواره زغالاخته که هرساله در منطقه برگزار میشود، به یکی از رویدادهای شاخص ارسباران تبدیل شده و فرصتی برای معرفی ظرفیتهای بومی به گردشگران فراهم آورده است.
با افزایش حضور گردشگران، بخشی از خانههای روستا با حفظ ساختار سنتی به اقامتگاههای بومگردی تبدیل شدهاند. این تغییر کاربری، ضمن حفظ کالبد معماری، درآمدی مکمل برای خانوارها ایجاد کرده و زنان روستا را نیز در فرآیند تولید و عرضه محصولات محلی فعالتر ساخته است.
معماری بومی؛ بازتاب معیشت و توپوگرافی
معماری خانههای علیآباد بازتابی از شرایط اقلیمی، نوع معیشت و توپوگرافی منطقه است. خانههای قدیمی با مصالحی چون سنگ، خشت و چوب ساخته شدهاند؛ مصالحی که با محیط پیرامون سازگار بوده و عایق مناسبی در برابر سرما و رطوبت کوهستانی فراهم میکردهاند.
در کنار این خانهها، بناهای جدیدتر با استفاده از مصالحی چون آجر، سیمان و تیرآهن احداث شدهاند، هرچند تلاش شده است تا در بسیاری موارد، تناسب بصری با بافت روستا حفظ شود. در فضای داخلی خانهها، علاوه بر اتاقها و آشپزخانه، فضاهایی برای نگهداری دام، انبار علوفه و حتی محل بافت گلیم و گبه پیشبینی شده است؛ نشانهای از پیوند تنگاتنگ معیشت و معماری.
فرهنگ زنده؛ از عاشیق تا آیینهای محلی
علیآباد صرفاً یک مقصد طبیعی نیست؛ این روستا حامل بخشی از فرهنگ زنده آذربایجان است. مراسم سنتی ازدواج، همراه با آوازها و موسیقی عاشیق، نقل افسانههای کهن و اجرای ترانههای آذری، همچنان در برخی مناسبتها برگزار میشود.
پوشاک زنان سالمند روستا، شامل شلیته و «تومان کوئنک» با شیوه خاص بستن روسری، جلوهای از تداوم سنتهای پوششی منطقه است. در حوزه خوراک نیز، تنوع آشها بهویژه آش زغالاخته و آش میوه، در کنار آبگوشتها، کبابها، کوفتهها و شیربرنج، بخشی از تجربه زیسته گردشگران در این روستاست. اقلیم سرد و کوهستانی منطقه، گرایش به مصرف غذاهای گرم و مغذی را تقویت کرده و استفاده از میوههای جنگلی در طبخ غذاها، امضای آشپزی محلی علیآباد به شمار میآید.
همزیستی با عشایر؛ تجربهای فراتر از اقامت
در ییلاقات نزدیک روستا، عشایر شاهسون در فصلهای گرم سال مستقر میشوند. حضور آنان، فرصتی برای تجربه زندگی عشایری و آشنایی با آیینها و شیوههای تولید سنتی فراهم میکند. گردشگران میتوانند در تهیه محصولات لبنی، آشنایی با دامداری سنتی و حتی مشاهده آیینهای محلی مشارکت کنند؛ تجربهای که مرز میان «تماشا» و «زیستن» را کمرنگ میسازد.
چشمانداز پیشرو؛ توسعه متوازن و حفاظت از هویت
امروز علیآباد در نقطهای ایستاده که هم فرصت است و هم مسئولیت. افزایش توجه گردشگران و سرمایهگذاریهای انجامشده، میتواند به تثبیت روند مهاجرت معکوس و ارتقای کیفیت زندگی ساکنان بینجامد؛ مشروط بر آنکه اصول گردشگری پایدار و حفاظت از منابع طبیعی رعایت شود.
جنگلهای ارسباران سرمایهای ملیاند و هرگونه توسعه در این پهنه باید با ملاحظات زیستمحیطی همراه باشد. تجربه علیآباد نشان میدهد که اگر سرمایهگذاری با درک عمیق از بستر فرهنگی و طبیعی صورت گیرد، میتوان میان اقتصاد، محیطزیست و هویت محلی توازن برقرار کرد.
روستایی که روزگاری با خطر خالیشدن مواجه بود، اکنون به الگویی از احیای تدریجی بدل شده است؛ الگویی که روایت آن، نه صرفاً داستان ساخت یک هتل، بلکه حکایت بازگشت امید به خانههای سنگی در دل جنگلهای ارسباران است.
گزارش از انسیه میری مقدم، کارشناس امور طبیعتگردی آذربایجانشرقی
انتهای پیام/
نظر شما