به گزارش خبرنگار میراث‌آریا، در نخستین نشست تخصصی آیین نکوداشت روز ملی خلیج فارس که روز دوشنبه ۱۴ اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵، به دبیری غلامرضا رحمانی رئیس پژوهشکده حفاظت و مرمت آثار تاریخی - فرهنگی در پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری برگزار شد، مباحث «تبارشناسی ژنتیک در حوزه خلیج فارس»، «مکران، ادامه‌ فرهنگ‌های خلیج فارس: حاکمیت فرهنگی - تمدنی ایران در دو سوی خلیج فارس و سواحل مکران» و «گویش ماهشهری در تنگ‌راه ماندن یا سراشیب نماندن» به بحث نهاده شد.

محمود تولایی رئیس مرکز پژوهشی ژنتیک انسانی کوثر در این نشست، موضوع «تبارشناسی ژنتیکی جمعیت‌های انسانی در حوزه خلیج فارس با تأکید بر تداوم ژنتیکی فلات ایران» را مطرح کرد و گفت: فلات ایران و حوزه خلیج فارس به‌عنوان یکی از مهم‌ترین کریدورهای زیستی و مهاجرتی در تاریخ بشر، نقش کلیدی در شکل‌گیری ساختار ژنتیکی جمعیت‌های انسانی ایفا کرده‌اند. پژوهش‌های ژنتیک جمعیتی، با استفاده از داده‌های ژنومی مدرن و باستانی، نشان می‌دهند که علی‌رغم وقوع مهاجرت‌های متعدد در طول هزاران سال، بخش عمده‌ای از جمعیت‌های ایرانی در قالب ساختاری مشترک موسوم به «خوشه مرکزی ایران» از تداوم ژنتیکی قابل‌توجهی برخوردار بوده‌اند. در مقابل، مناطق جنوبی ایران، به‌ویژه سواحل خلیج فارس، به دلیل تعاملات گسترده دریایی و تاریخی، دارای تنوع ژنتیکی بیشتری هستند.

او افزود: تنگه هرمز بعنوان مسیر کلیدی اتصال ایران با شرق آفریقا، عربستان و جنوب آسیا، با فراهم‌سازی مسیر مهاجرت اولیه، حرکت در امتداد سواحل، ورود به داخل فلات ایران و گسترش به مناطق مرکزی ایران، سبب تسهیل تعاملات جمعیتی و شکل‌گیری شبکه‌های تجاری شده است.

تولایی تصریح‌ کرد: این مقاله با بهره‌گیری از داده‌های mtDNA، کروموزوم Y و مطالعات ژنوم سراسری، به بررسی الگوهای تبارشناسی، مهاجرت و آمیزش ژنتیکی در این منطقه می‌پردازد. نتایج نشان می‌دهد که تداوم ژنتیکی مشترک ایرانیان در دست‌کم ۵هزار سال اخیر حفظ شده است. ساختار ژنتیکی این ناحیه حاصل ترکیب «تداوم بومی» و «تعاملات بین‌قاره‌ای» است می‌تواند مبنای مطالعات آینده در حوزه‌های ژنتیک پزشکی، انسان‌شناسی و باستان‌شناسی قرار گیرد.

در ادامه مرتضی حصاری استاد پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری با عنوان «مکران، ادامه‌ فرهنگ‌های خلیج فارس: حاکمیت فرهنگی - تمدنی ایران در دو سوی خلیج فارس و سواحل مکران» سخنرانی کرد و گفت: پهنه سرزمینی خلیج فارس و سواحل مکران، بر اساس شواهد فرهنگی باستان‌شناسی و اسناد تاریخی نه تنها در دوره پیش از تاریخی، تاریخی و اسلام نشان از یک حضور فرهنگی ایران در دوره های مختلف فرهنگی - تاریخی است؛ از یک سوی از غرب خلیج فارس، خوزستان و در سوی دیگر مکران، تا سیستان و بلوچستان، در کنار شاخص‌های فرهنگی بومی مناطق مختلف جغرافیایی، ویژگی‌های فرهنگ ایرانی در پیش و بعد از اسلام به عنوان سرزمین اصلی، ایران، قابل شناسایی و مستندسازی علمی است. فلات ایران، به ویژه در پهنه سرزمینی شمال خلیج فارس و دریای مکران میان دو فرهنگ باستانی بین النهرین(عراق امروزی) و سند(پاکستان و بخشی از هندوستان) به عنوان یک فرهنگ مستقل واحد، با زیر حوضه‌های فرهنگی - جغرافیایی، ولایتی - ایالتی، حضور فرهنگی ایران، در بخش جنوبی سرزمینی خلیج‌فارس، عمان و یمن، نه تنها فقط به عنوان نماینده فرهنگی بلکه حضور ریشه‌دار و مستمر فرهنگی، با شواهد فرهنگی باستان‌شناسی ایرانی در کنار تولیدات بومی آن بخش، نشان‌دهنده یک هویت فرهنگی ایرانی - اسلامی در دو سوی خلیج فارس و دریای مکران است؛ این امر نه تنها منابع پژوهشگران ایران مستند است، بلکه در آثار پژوهشگران غیرایرانی در دسترس است.

او تصریح کرد: مَکران از نظر جغرافیای طبیعی، تاریخی - فرهنگی در جنوب‌شرقی‌ ایران، حوزه فرهنگی کمتر شناخته شده است. این محدوده جغرافیایی و فرهنگی، جایگاه میانجی نیست، بلکه ریشه فرهنگی در بلوچستان، جنوب خلیج فارس و دو سوی سواحل مکران است. حوزه‌ی فرهنگی مکران، هرچند بکر و کمتر شناخته شده است، بررسی و کاوش‌های باستان‌شناسی جدید، نشان از استقرار گروه‌های و جوامع انسانی از دوره پارینه سنگی تا دروه اسلامی در بخش ساحلی و پسکرانه‌های مکران است. مهم ترین دستآورد پژوهشی مکران، انتشار کتاب یافته‌های پارینه سنگی به عنوان مرجع جدید، مسیر مهاجرت گروه‌های انسانی پارینه سنگی مکران است. ادامه پژوهش‌های مکران در چارچوب پژوهشیِ‌ مستقل، در پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری ادامه خواهد یافت.

رضا امینی دانشیار پژوهشکده زبان‌شناسی، کتیبه ها و متون نیز در این نشست به طرح موضوع «گویش ماهشهری در تنگ راه ماندن یا سراشیب نماندن» پرداخت و گفت: گونه های زبانی منطقهٔ خلیج فارس از مؤلفه‌های هویتی بنیادین این منطقه هستند. بررسی‌های میدانی که نگارنده تا کنون درباره گونه‌های زبانی این منطقه انجام داده گواه آن است که همگی گونه‌های زبانی منطقهٔ خلیج فارس با مسئله‌ها و چالش‌های کم‌وبیش همانندی روبه‌رو هستند. یکی از گونه‌های زبانی منطقهٔ خلیج فارس، گونهٔ زبانی نام‌ور به «گویش ماه‌شهری» است که در شهر ماه‌شهر در جنوب خوزستان و کرانهٔ شمالی خلیج فارس سخن گفته می‌شود.

او اظهار کرد: این گونهٔ زبانی که زبان مردم بومی ماه‌شهر - به‌طورخاص دو طایفهٔ بندری و قنواتی - است، از چند دههٔ پیش رفته‌رفته با مسئله‌هایی روبه‌رو شده است، به گونه‌ای که امروزه دست کم در بخشی از جامعهٔ زبانی، جریان انتقال میان‌نسلی این گویش مختل شده است. صنعتی‌شدگی و مهاجرت را می‌توان دو عامل اصلی اثرگذار بر گویش ماه‌شهری دانست. وضعیت کنونی این گویش گویای آن است که در هر گونه طرح توسعهٔ صنعتی بزرگ، باید به اثر اجرای طرح بر گونه‌های زبانی منطقه نیز توجه شود، تا میراث زبانی منطقه در خطر نیستی قرار نگیرد.

انتهای پیام/