دیاکو عباسی، عضو هیئت علمی گردشگری دانشگاه علوم و تحقیقیات در یادداشتی نوشت: هنگامی که مرزهای جغرافیایی با زنجیره‌های نامرئی تحریم و ممنوعیت‌های بانکی محاصره می‌شوند، «سفر» از یک حق بنیادین انسانی و پل ارتباطی تمدن‌ها، به ابزاری برای اعمال فشار ژئوپلیتیک تنزل می‌یابد. این یادداشت با واکاوی پدیده «تسلیحاتی شدن سفر»، نشان می‌دهد که چگونه قطع دسترسی به سیستم‌های پرداخت جهانی، صدور اخطارهای سطح‌بالای سفر و مجازات‌های ثانویه، نه تنها صنعت گردشگری را فلج کرده، بلکه مستقیماً حق درمان، امنیت شغلی و حقوق حرکتی شهروندان بی‌گناه را نقض می‌کند. در این معادله پیچیده، مسافری که برای یک درمان ضروری به ایران سفر می‌کند یا سرمایه‌گذاری که هتل می‌سازد، دیگر مخاطب اقتصادی نیستند، بلکه قربانیان جنگی هستند که در آن صنعت سفر به عنوان سلاحی برای ایجاد تفرقه و محاصره، به کار گرفته شده است.

پفردی به یک درمان ضروری و حیاتی نیاز داشت. بهترین و مقرون‌به‌صرفه‌ترین گزینه، سفر به ایران بود. به یکی از شرکتهای برنامه‌ریزی گردشگری سلامت ارتباط می‌گیرد. اما یک مشکل اساسی وجود داشت: نمی‌توانست هزینه درمان را پرداخت کند. نه به این دلیل که پول ندارد، بلکه به این دلیل که هیچ راه قانونی و ایمنی برای انتقال پول به ایران وجود نداشت. کارت بانکی او در آنجا کار نمی‌کرد. هزینه درمان او کم نبود و حمل پول نقد به مقدار ۶۰۰۰ دلار نیز غیرممکن یا بسیار پرریسک بود. این قبیل بیماران معمولاً مجبورند از کانال‌های غیررسمی (حواله)  استفاده کنند که هم پرهزینه است، هم به جهت بالا بودن هزینه گردشگری درمانی به نسبت سایر انواع گردشگریها این روش بسیار پرریسکی است، از طرفی برای بیماران کشورهای دورتر امکان حواله در دسترس نیست. بنابراین، تحریم‌های مالی نه تنها یک ملت، که یک منطقه جغرافیایی خاص را از دسترسی به درمان ارزان محروم می‌کند. این یک تبعیض ساختاریِ ناخواسته اما واقعی است.

 این سناریو، چیزی بیش از یک مشکل لجستیکی ساده است. این صحنه‌ای از جنگی مدرن و پنهان است:  تسلیحاتی شدن سفر از طریق بایکوت سیستم‌های مالی و لجستیک سفر.

در این یادداشت، این معمای انسانی را از منظر مفهومی «تسلیحاتی شدن سفر»، بررسی می‌کنیم.

در فوریه ۲۰۲۳ آرنی وایسمان سردبیر ارشد نشریه صنعت سفر Travel Weekly بیان کرد: سفر دقیقاً به این دلیل به میدان جنگ تبدیل می‌شود که ذات آن پایان‌دهنده تفرقه است، دقیقا منظورش این است که سفر ذاتاً آدم‌ها را به هم نزدیک می‌کند، برای کشورهایی که با تفرقه قدرت می‌گیرند به یک تهدید استراتژیک تبدیل می‌شود. بنابراین آنها سفر را به میدان جنگ می‌کشانند تا اثر آن را خنثی کنند یا مصادره کنند. یعنی از «سفر کردن» و «صنعت گردشگری» به عنوان یک ابزار جنگی یا اسلحه سیاسی برای آسیب زدن به کشور دیگر استفاده می‌شود. دیگر سفر فقط یک تفریح یا دادوستد اقتصادی نیست، بلکه به بخشی از میدان نبرد تبدیل شده است.

از منظر اقتصادی و سرمایه گذاری در دسامبر ۲۰۲۴، وزارت خزانه‌داری آمریکا یک شهروند آمریکایی را به پرداخت ۱.۱ میلیون دلار جریمه محکوم کرد. جرم او: سرمایه‌گذاری در یک هتل در کرانه دریای خزر در ایران. این تنها یک نمونه از «تسلیحاتی شدن سفر» است؛ پدیده‌ای که در آن سیاست، اقتصاد و حقوق بشر در هم تنیده می‌شوند و صنعت گردشگری قربانی می‌شود.

در سطح منطقه ای بر اساس تخمین شورای جهانی سفر و گردشگری (wttc) در حال حاضر گردشگری خاورمیانه روزانه ۶۰۰ میلیون دلار ضرر می دهد، سفر به ابزار اعمال فشار سیاسی تبدیل می‌شود، دولت‌ها از اخطارهای سفر به عنوان «سلاح ژئوپلیتیک» استفاده می‌کنند، تحریم‌ها و محدودیت‌های حرکتی، حقوق بنیادین سفر و گردشگری را نقض می‌کنند.

در ادامه به ابعاد مختلف آن پرداخته می‌شود:

یکی از ابعاد تسلیحاتی شدن سفر نقض حق درمان و سلامت  (The Right to Health) است.

ماده ۲۵ اعلامیه جهانی حقوق بشر، «حق برخورداری از استاندارد مناسب سلامتی و رفاه» را به رسمیت می‌شناسد. اما وقتی سیستم‌های مالی به سلاح تبدیل می‌شوند، این حق به طور غیرمستقیم اما قاطعانه نقض می‌شود. کمیته حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی سازمان ملل در تفسیر عمومی شماره ۱۴ خود، «دسترسی به خدمات درمانی» را بخشی جدایی‌ناپذیر از حق سلامت می‌داند. تحریم‌های مالی که مانع از پرداخت هزینه درمان می‌شوند، عملاً این دسترسی را برای شهروندان کشورهای ثالث که هیچ نقشی در مناقشات سیاسی ندارند، سلب می‌کنند.

یکی دیگر از مهمترین ابعاد تسلیحاتی شدن سفر و گردشگری، اخطارهای سفر است که به سلاحی ژئوپلیتیک تبدیل شده اند. پژوهش‌های آکادمیک نشان می‌دهد که اخطارهای سفر گاهی به شدت سیاسی می‌شوند و می‌توانند به عنوان تمدید نگرانی‌های ژئوپلیتیکی یک دولت تلقی شوند. گزارش سطح ۴ (بالاترین سطح) اخطار سفر آمریکا برای ایران بر اساس مقاله وب سایت جهان تور و سفر (travelandtour.com): به دلیل تروریسم، ناآرامی‌های داخلی، بازداشت‌های خودسرانه و تهدیدات امنیتی گسترده و هشدارهای مشابه استرالیا، بریتانیا و کانادا برای سفر به ایران.

از دیگر ابعاد پیچیده‌تر تسلیحاتی شدن سفر اثر پروانه‌ای تحریم‌ها است. مجازات افرادی است که صرفاً می‌خواهند از مقصد گردشگری ایران دیدن ‌کنند:

بر اساس قوانین آمریکا، مسافرانی که از ایران دیدن می‌کنند هنگام ورود به آمریکا با «بررسی تشدیدشده» مواجه می‌شوند (source: core.ac.uk).  

یک فعال گردشگری ایرانی در یک تحقیق آکادمیک می‌گوید: «ما لغوهای زیادی از سوی گردشگران اروپایی داشتیم چون می‌ترسیدند بازدید از ایران آنها را از ورود به آمریکا در آینده محروم کند (source: core.ac.uk).  

از حیث حقوق بنیادین افراد از منظر محدودیت در تحرک (Mobility Rights) پژوهش سیف و همکاران (۲۰۲۳) در ژورنال گردشگری پایدار (Journal of Sustainable Tourism) نشان می‌دهد که تحریم‌ها:

حقوق حرکتی (Mobility Rights)  شهروندان ایرانی و خارجی را نقض کرده است.

حقوق ارتباطی (Communication Rights)  را از طریق ممنوعیت پلتفرم‌های رزرو آنلاین (مانند بوکینگ. کام و اکسپدیا) محدود کرده است.

حقوق مالی (Financial Rights)  را از طریق مسدودسازی سیستم‌های پرداخت بین‌المللی (ویزا، مسترکارت) نقض کرده است.

در فرایند تسلیحاتی شدن سفر عدالت جنسیتی قربانی می شود.! (Collateral Damage)یکی از یافته‌های مهم پژوهشی این است که تحریم‌های گردشگری به طور نامتناسبی بر زنان تأثیر گذاشته است (Taylor & Francis Online):

زنان اولین کسانی هستند که در نتیجه تحریم‌ها شغل خود را در صنعت گردشگری از دست می‌دهند.

امنیت شغلی زنان در هتل‌ها و آژانس‌های مسافرتی کاهش یافته است.

قبل از تحریم‌ها، گردشگری بخشی بود که توانمندسازی زنان را افزایش داده بود. 

اثر بازدارندگی آن بر سرمایه‌گذاری و توسعه پایدار. تحریم‌ها نه تنها جریان گردشگر را متوقف کرده، بلکه:

کمبود منابع برای توسعه «بخش حمل‌ونقل مجهز و هتل‌ها» ایجاد کرده است.

سرمایه‌گذاری خارجی در گردشگری ایران را به صفر رسانده است.

با اهداف توسعه پایدار (SDGs) در تضاد است، به ویژه هدف ۱۶ (حقوق و عدالت) و هدف ۱۷ (مشارکت جهانی).  

جدول تحلیلی: ابعاد مختلف تسلیحاتی شدن گردشگری ایران

بُعد تسلیحاتی شدن

در ایران

پیامدها

تحریم‌های مالی

قطع دسترسی به سوئیفت، ویزا، مسترکارت

عدم امکان رزرو آنلاین، نقل‌وانتقال مالی برای گردشگران

تحریم‌های هوایی

ممنوعیت فروش هواپیما و قطعات یدکی به ایرانین ایر

ناوگان فرسوده، کاهش ایمنی، لغو پروازهای مستقیم خطوط اروپایی

اخطارهای سفر (Travel Warnings)

سطح ۴ آمریکا و سایر کشورهای غربی

ترس از سفر، لغو تورهای گروهی، کاهش اعتماد

مجازات مسافر

بررسی تشدیدشده مسافران ایران در فرودگاه‌های آمریکا

بازدارندگی گردشگران اروپایی و آسیایی

تحریم پلتفرم‌ها

ممنوعیت Booking.com،  Airbnb و اکسپدیا

حذف ایران از بازار جهانی رزرو آنلاین

تحریم سرمایه‌گذاری

جریمه ۱٫۱ میلیون دلاری سرمایه‌گذار هتل در ایران 

انصراف سرمایه‌گذاران خارجی از ورود به بازار ایران

یکی از اهداف تسلیحاتی شدن سفر در مورد ایران تلاشی برای یک محاصره کامل صنعت گردشگری بوده است که ابعاد آن فراتر از تحریم‌های اقتصادی صرف در این صنعت است و حقوق بنیادین حرکت، سلامت، ارتباط و عدالت را نقض می‌کند.

توصیه‌ها سیاستی:

۱. برای جامعه بین‌المللی:

بازتعریف اخطارهای سفر به عنوان ابزار دیپلماتیک، نه سلاح ژئوپلیتیک

ایجاد کریدورهای بشردوستانه گردشگری برای مقاصد تحت تحریم

حمایت از پلتفرم‌های جایگزین رزرو آنلاین (بلاکچین‌محور)

۲. برای حکمرانی گردشگری کشور:

توسعه سیستم‌های پرداخت جایگزین (رمزارزها و تهاتر)

دیپلماسی گردشگری فعال با کشورهای غیرغربی (چین، روسیه، بریکس)

تقویت گردشگری داخلی و منطقه‌ای به عنوان سپر دفاعی

۳. برای فعالان گردشگری:

آگاهی‌بخشی درباره «هزینه انسانی» تحریم‌های گردشگری

مستندسازی نقض حقوق مسافران به دلیل تبعیض بر اساس مبدأ سفر

سخن پایانی

اگر سفر واقعاً «پایان‌دهنده تفرقه» است، چرا ما اصرار داریم از آن به عنوان ابزاری برای تفرقه استفاده کنیم؟ جامعه جهانی باید بپذیرد: تحریم‌های گردشگری، برخلاف ادعای هدفمند بودنشان، در واقع «تحریم مردم عادی» هستند؛ مردمی که فقط می‌خواهند از هفت‌تپه شیراز دیدن کنند یا برای یک درمان ضروری به ایران سفر کنند، در هتلی در کرانه دریای خزر اقامت داشته باشند، یا صرفاً حق سفر کردن را به عنوان یک حق بنیادین انسانی تجربه کنند.

انتهای پیام/