میراثآریا: اشک های امسال مردم این دیار، بوی غربت و دلتنگی مضاعف میدهد و آیین های عاشورایی امسال، رنگ و بوی دیگری خواهد داشت؛ رگباری از اشک که در آن، عشق به حسین(ع) و وفاداری به رهبر شهید، در هم آمیخته شده است.
هر چند محرم امسال حال و هوای متفاوتی دارد اما این ایام در خراسان جنوبی تنها یک مناسبت مذهبی نیست؛ مجموعهای از آیینها، باورها و سنتهایی است که طی نسلها در میان مردم این دیار شکل گرفته و امروز به عنوان بخشی از میراث فرهنگی ناملموس کشور شناخته میشود. فریبا کاهنی، کارشناس ارشد مردمشناسی و مسئول ثبت میراث معنوی ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی، با تشریح این آیینها از نقش آنها در تقویت همبستگی اجتماعی، حفظ هویت فرهنگی و انتقال سنتها از نسلی به نسل دیگر سخن میگوید.
علمبندان؛ آغاز رسمی سوگواری
به گفته کاهنی، یکی از مهمترین آیینهای آغاز ماه محرم در بیرجند و بسیاری از شهرها و روستاهای خراسان جنوبی «علمبندان» است؛ آیینی که در بعدازظهر آخرین روز ماه ذیالحجه برگزار میشود و در واقع اعلام رسمی آغاز عزاداری برای حضرت اباعبدالله الحسین(ع) به شمار میآید.
او توضیح میدهد: در این مراسم، مردم در مساجد قدیمی شهر و روستا گرد هم میآیند و در فضایی آمیخته با چاوشیخوانی، مداحی و دود کردن اسپند، پارچههایی را که به عنوان نذر آوردهاند به علمها میبندند. در این میان، احترام به بزرگان، سادات و ریشسفیدان جایگاه ویژهای دارد و معمولاً بستن پارچهها به علم توسط آنان انجام میشود.
مسئول ثبت میراث معنوی خراسان جنوبی میافزاید: بسیاری از خانوادهها این پارچهها را با نیتهای مختلف نذر میکنند؛ برای مثال اگر بیماری در خانواده داشته باشند یا برای سلامتی فرزندان خود، پارچهای را به علم میبندند و پس از پایان مراسم عاشورا آن را به عنوان تبرک به خانه میبرند. گاهی از این پارچهها لباسی برای کودک یا بیمار میدوزند و معتقدند که موجب سلامتی و دفع بلا خواهد شد.
او با اشاره به جایگاه نمادین علمها میگوید: هر علم معمولاً به نام یکی از شخصیتهای واقعه کربلا نامگذاری شده است؛ از جمله علم حضرت ابوالفضل(ع) یا علم امام حسین(ع). برای همین احترام زیادی برای آنها قائل هستند و حتی افتادن علم را بیحرمتی به نام صاحب آن میدانند.
کاهنی همچنین با اشاره به سنت موروثی علمداری بیان میکند: نگهداری و بستن علم معمولاً در یک خانواده به صورت نسل به نسل منتقل میشود و گاه یک علم در طول چندین نسل در اختیار یک طایفه باقی میماند. آیین علمبندان بیرجند در سال ۱۳۹۱ با شماره ثبت ۶۲۷ در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسیده است.
هفت منبر؛ آیینی زنانه با ریشههای کهن
از دیگر آیینهای شاخص عاشورایی در خراسان جنوبی، آیین «هفت منبر» است که بیشتر با حضور بانوان برگزار میشود. مسئول ثبت میراث معنوی خراسان جنوبی درباره این مراسم تشریح میکند: این آیین در غروب تاسوعا و شب عاشورا برگزار میشود و بانوان با نیت برآورده شدن حاجات خود به هفت مسجد قدیمی شهر که در آنها روضه و منبر برگزار شده است میروند. در هر مسجد، مجمعهای از گل برای روشن کردن شمع و ظرفی برای جمعآوری نذورات آماده میشود. زنان پس از بیان حاجت خود شمعی روشن میکنند و مقداری شیرینی، شکلات یا نذری در ظرف میگذارند و سپس به مسجد بعدی میروند تا هفت منبر را کامل کنند.
به گفته او، روشن نگه داشتن شمعها تا پایان مراسم اهمیت ویژهای دارد و خادمان مسجد مراقبت میکنند تا شعله آنها خاموش نشود. پس از پایان مراسم نیز بقایای شمعها را با احترام دفن میکنند.
کاهنی تأکید میکند: آیین هفت منبر علاوه بر جنبه معنوی، کارکردهای اجتماعی قابل توجهی دارد؛ از جمله کمک به نیازمندان و همچنین ایجاد فرصتهای کوچک اقتصادی برای کودکان و نوجوانانی که در اطراف مساجد شمع، نقل و شیرینی میفروشند. این آیین در ۲۶ شهریور ۱۳۹۱ با شماره ثبت ۵۰۷ در فهرست آثار معنوی کشور ثبت شده است.
نخلگردانی؛ نماد تشییع پیکر شهیدان کربلا
یکی دیگر از آیینهای مهم محرم در خراسان جنوبی «نخلگردانی» است. مسئول ثبت میراث معنوی خراسان جنوبی میگوید: واژه نخل در اصل به درخت خرما اشاره دارد و از آنجا که واقعه کربلا در سرزمینهای گرم و نخلخیز رخ داده، این سازه نمادین به عنوان نمادی از تابوت یا پیکر شهدای کربلا در آیینهای عزاداری استفاده میشود.نخل سازهای چوبی است که با پارچههای سیاه، گلها، آیینهها و گاه تصاویر مذهبی آذین میشود و در جلوی دستههای عزاداری حرکت میکند. مردم احترام زیادی برای آن قائلاند و معتقدند هنگام حمل نخل باید آن را با دقت و احترام حرکت داد.
او میگوید: آیین نخلگردانی در استان خراسان جنوبی به صورت استانی در فهرست میراث معنوی کشور ثبت شده و شماره ثبت آن ۵۰۹ در تاریخ ۲۶ شهریور ۱۳۹۱ است.
بیلزنی خوسف؛ آیینی منحصر به فرد در ظهر عاشورا
از آیینهای کمنظیر عاشورایی در خراسان جنوبی، مراسم «بیلزنی خوسف» است که در ظهر عاشورا برگزار میشود. به گفته کاهنی، در این مراسم گروههایی حدود پانزده نفره از عزاداران با در دست داشتن بیل در میان دستههای عزاداری قرار میگیرند.این افراد به شکل دایرهای ایستاده و همزمان با نوحهخوانی مداح، بیلها را در هوا به هم میزنند و با ذکر «حیدرعلی» حرکات هماهنگ انجام میدهند. اهالی خوسف باور دارند که اجرای این آیین با برکت زمینهای کشاورزی و رونق محصولات آنها ارتباط دارد.کاهنی میافزاید: بسیاری از کشاورزان بیلی را که در این مراسم استفاده کردهاند برای تبرک به آب چشمه میزنند یا در زمینهای کشاورزی خود به کار میبرند؛ این آیین جلوهای از پیوند باورهای مذهبی با زندگی روزمره مردم منطقه است.
مشعلگردانی، سنگزنی و دیگر آیینهای عاشورایی
مسئول ثبت میراث معنوی خراسان جنوبی در ادامه به آیینهای دیگر استان اشاره میکند و میگوید: «مشعلگردانی» از جمله مراسمی است که در روستای برکوه از توابع شهرستان سربیشه برگزار میشود. در این آیین، مشعلهایی فلزی با تسمههای آهنی ساخته میشود و در شب عاشورا با نفت و چوب روشن نگه داشته میشود.به گفته وی، عزاداران در کنار این مشعلها تا پاسی از شب به عزاداری میپردازند و اعتقاد دارند که شعله آنها باید تا صبح روشن بماند. آیین مشعلگردانی در تاریخ ۲۲ آذر ۱۳۹۱ با شماره ثبت ۶۲۹ در فهرست میراث معنوی کشور ثبت شده است. از دیگر آیینها میتوان به «سنگزنی درخش» در شهرستان درمیان اشاره کرد که در آن گروهی از عزاداران با قطعات چوبی مخصوص که به وسیله بندی در پشت دست قرار میگیرد، ضرباهنگی هماهنگ با نوحهخوانی ایجاد میکنند. این آیین نیز در ۲۲ آذر ۱۳۹۱ با شماره ثبت ۶۲۶ در فهرست آثار معنوی کشور ثبت شده است.
آیین اصغر صغیر در طبس
او همچنین از آیینی به نام «اصغر صغیر» در شهرستان طبس یاد میکند که به یاد حضرت علیاصغر(ع) برگزار میشود. در این مراسم گهوارهای فلزی آماده میشود و نوزادی در آن قرار میگیرد. سپس گهواره در میان هیئتهای عزاداری گردانده میشود.
کاهنی اظهار کرد: بسیاری از خانوادهها نذر میکنند که اگر صاحب فرزند شوند، نوزاد خود را برای این مراسم در گهواره قرار دهند. همچنین نباتهایی که زیر تشک نوزاد قرار داده میشود پس از پایان مراسم به عنوان تبرک میان مردم توزیع میشود.
پخت غذاهای نذری؛ جلوهای از همدلی اجتماعی
در کنار آیینهای سوگواری، پخت غذاهای نذری نیز بخشی جداییناپذیر از فرهنگ محرم در خراسان جنوبی است. مسئول ثبت میراث معنوی خراسان جنوبی بیان میکند: یکی از این غذاها «آش غلور» یا آش گندم است که در چهلوهشتم امام حسین(ع) پخته میشود و در سال ۱۳۹۱ با شماره ثبت ۸۱۴ در فهرست آثار معنوی کشور ثبت شده است.
او توضیح میدهد: مردم مواد اولیه این آش را به صورت نذری تهیه میکنند و از نیمههای شب در کنار مساجد شروع به پخت آن میکنند. این مراسم تا سحر ادامه دارد و پس از دم کشیدن غذا، میان مردم و به ویژه نیازمندان توزیع میشود. از دیگر نمونهها «خیرات عاشورا» در روستای گزیک شهرستان درمیان است که در تاریخ ۶ دی ۱۳۹۵ با شماره ثبت ۱۳۲۱ در فهرست آثار معنوی کشور ثبت شده است. در این آیین، مردم از عصر تاسوعا مواد اولیه را جمعآوری کرده و در مسجد غذای نذری تهیه میکنند و صبح عاشورا آن را میان مردم توزیع میکنند.
میراثی که نسل به نسل منتقل میشود
کاهنی در پایان تأکید میکند که آیینهای عاشورایی خراسان جنوبی تنها مراسمی برای سوگواری نیستند، بلکه بخشی از هویت فرهنگی مردم این منطقه به شمار میروند. این آیینها در کنار جنبههای مذهبی، کارکردهای مهم اجتماعی نیز دارند؛ از تقویت همبستگی میان مردم گرفته تا کمک به نیازمندان و حفظ پیوندهای خانوادگی.به گفته وی، بسیاری از این سنتها به صورت موروثی از نسلهای گذشته به امروز رسیدهاند و همچنان با مشارکت گسترده مردم ادامه دارند؛ میراثی زنده که روایتگر عشق مردم این سرزمین به فرهنگ عاشورا و ارزشهای انسانی نهفته در آن است.
انتهای پیام/
نظر شما