هوشنگ مهدی، مدیر پایگاه جهانی هورامان در یادداشتی نوشت: پنج سال از ثبت منظر فرهنگی هورامان/اورامانات در فهرست میراث جهانی یونسکو میگذرد؛ رویدادی که نهتنها افتخاری بزرگ برای ایران بود، بلکه هورامان را بهعنوان بخشی از میراث مشترک بشریت در کانون توجه جهانی قرار داد.
ثبت جهانی، حاصل سالها پژوهش، مستندسازی، برنامهریزی و تلاش متخصصان، مدیران و همراهی مردم محلی بود؛ اما اهمیت این رویداد تنها در کسب یک عنوان بینالمللی خلاصه نمیشود.
واقعیت آن است که ثبت جهانی، پایان یک مسیر نیست، بلکه آغاز مسئولیتی بزرگتر برای حفاظت، مدیریت و انتقال این میراث ارزشمند به نسلهای آینده است.
هورامان نمونهای کمنظیر از پیوند انسان و طبیعت است؛ سرزمینی که معماری پلکانی، آیینهای کهن، زبان، موسیقی، پوشش، دانش بومی، شیوههای معیشت و سبک زندگی مردمان آن، در کنار چشماندازهای طبیعی، هویتی منحصربهفرد را شکل داده است.
آنچه هورامان را شایسته ثبت جهانی کرد، تنها زیباییهای طبیعی یا معماری چشمنواز آن نبود، بلکه استمرار زندگی در بستری تاریخی و فرهنگی بود که طی قرنها حفظ شده و همچنان زنده و پویاست.
ثبت جهانی هورامان در پنج سال گذشته، نگاه مدیران، پژوهشگران، دانشگاهیان، رسانهها و گردشگران را نسبت به این منطقه دگرگون کرده است.
امروز هورامان بیش از هر زمان دیگری بهعنوان یک «منظر فرهنگی زنده» شناخته میشود؛ سرزمینی که ارزش آن تنها در آثار تاریخی یا جاذبههای طبیعی خلاصه نمیشود، بلکه در تعامل مستمر انسان با محیط، فرهنگ، هویت و میراث ناملموس آن نهفته است.
در این سالها، برنامههای مدیریتی، مطالعات تخصصی، مستندسازی، نظارت بر عرصه و حریم، هماهنگی میان دستگاههای اجرایی و افزایش حساسیت نسبت به ضوابط حفاظتی، از مهمترین دستاوردهای ثبت جهانی بوده است.
این اقدامات نشان میدهد که ثبت جهانی توانسته نگاه حفاظتی را تقویت کند، هرچند مسیر پیشرو همچنان نیازمند برنامهریزی دقیق، حمایت مستمر و همکاری همهجانبه است.
با این حال، هورامان امروز با چالشهایی نیز روبهروست؛ توسعههای ناهماهنگ، ساختوسازهای خارج از ضابطه، تغییرات اقلیمی، مهاجرت، کاهش برخی شیوههای سنتی زندگی و فشار بر منابع طبیعی، از مهمترین تهدیدهایی هستند که میتوانند ارزشهای استثنایی این منظر فرهنگی را تحت تاثیر قرار دهند.
تجربه بسیاری از آثار ثبتشده جهان نشان داده است که بزرگترین تهدید برای یک میراث جهانی، نه گذر زمان، بلکه بیتوجهی به اصول حفاظت و مدیریت پایدار است.
در چنین شرایطی، توسعه باید همسو با حفاظت حرکت کند؛ اجرای طرحهای عمرانی، ایجاد زیرساختها و بهرهگیری از ظرفیتهای اقتصادی منطقه زمانی ارزشمند خواهد بود که در چارچوب ضوابط میراث جهانی و با حفظ اصالت، هویت و یکپارچگی منظر فرهنگی انجام شود، توسعهای که میراث را قربانی کند، در نهایت سرمایههای فرهنگی و اقتصادی منطقه را نیز از بین خواهد برد.
گردشگری یکی از مهمترین ظرفیتهای هورامان برای ایجاد اشتغال، رونق اقتصاد محلی و معرفی فرهنگ غنی منطقه است؛ اما این ظرفیت زمانی به فرصت تبدیل میشود که بر پایه اصول گردشگری مسئولانه و مدیریت علمی استوار باشد.
هدف نباید تنها افزایش تعداد گردشگران باشد، بلکه باید کیفیت تجربه سفر، توزیع متوازن سفر در فصول مختلف سال، هدایت گردشگران به مسیرهای مناسب، حفظ بافتهای تاریخی و جلوگیری از فشار بیش از حد بر منابع طبیعی در اولویت قرار گیرد.
در این میان، مردم محلی مهمترین سرمایه و اصلیترین حافظان هورامان هستند، این منظر فرهنگی بدون حضور، مشارکت و احساس مسئولیت جامعه محلی قابل حفاظت نخواهد بود؛ تجربه سالهای اخیر نشان داده است هرجا مردم در فرآیند حفاظت و تصمیمگیری نقش پررنگتری داشتهاند، نتایج نیز ماندگارتر و موفقتر بوده است.
تقویت آموزش، ارتقای آگاهی عمومی، حمایت از صنایعدستی، توسعه گردشگری مسئولانه، استفاده از ظرفیت تشکلهای مردمی و مشارکت دادن جامعه محلی در مدیریت میراث، از مهمترین راهکارهای صیانت از هورامان به شمار میرود.
از سوی دیگر، حفاظت از هورامان تنها وظیفه یک دستگاه اجرایی نیست، این مسئولیت، نیازمند همکاری مستمر همه دستگاههای مرتبط، تامین اعتبارات پایدار، اجرای برنامههای پژوهشی، مرمت اصولی آثار، نظارت بر طرحهای توسعهای و هماهنگی میان نهادهای مختلف است.
میراث جهانی، مسئولیتی فرابخشی است و موفقیت در حفاظت از آن، تنها با همافزایی همه بخشها امکانپذیر خواهد بود.
رسانهها نیز در این مسیر نقشی تعیینکننده دارند، رسانههای تخصصی میتوانند با معرفی صحیح ارزشهای هورامان، افزایش آگاهی عمومی، ترویج فرهنگ حفاظت، نقد کارشناسی و ایجاد حساسیت اجتماعی نسبت به این میراث جهانی، نقش مهمی در صیانت از آن ایفا کنند.
هورامان باید فراتر از یک مقصد گردشگری معرفی شود؛ بهعنوان سرزمینی که روایتگر تاریخ، فرهنگ، هویت، معماری، آیینها و شیوه زندگی مردمانی است که طی قرنها این میراث را زنده نگه داشتهاند.
اکنون که پنج سال از ثبت جهانی هورامان سپری شده است، زمان آن رسیده که این موفقیت را نه تنها یک افتخار، بلکه تعهدی ماندگار بدانیم.
آینده این میراث ارزشمند در گرو تصمیمهایی است که امروز گرفته میشود؛ تصمیمهایی که باید میان حفاظت، توسعه پایدار، مشارکت مردم و بهرهبرداری مسئولانه از ظرفیتهای منطقه تعادل برقرار کند.
هورامان امروز نهتنها میراث مردم کردستان یا ایران، بلکه بخشی از میراث مشترک بشریت است، حفاظت از آن، وظیفهای همگانی و بیننسلی است؛ مسئولیتی که تنها با همدلی مردم، همراهی مدیران، تلاش پژوهشگران، نقشآفرینی رسانهها و مشارکت فعال همه دلسوزان میراثفرهنگی به سرانجام خواهد رسید.
اگر این نگاه تداوم یابد، هورامان میتواند همچنان الگویی موفق از یک منظر فرهنگی زنده در جهان باقی بماند و اصالت، هویت و ارزشهای خود را سالم و شایسته به نسلهای آینده منتقل کند.
انتهای پیام/
نظر شما