میراث آریا: هشتم مردادماه در تقویم رسمی ایران، نه تنها به عنوان روز ملی استان زنجان، بلکه به پاس بزرگداشت حکیم شهاب‌الدین یحیی سهروردی، ملقب به «شیخ اشراق»، در سراسر کشور شناخته می‌شود. این روز، یادآور پیوند عمیق و ناگسستنی میان فلسفه نوری و هویت تاریخی و فرهنگی این استان است؛ چراکه سهروردی در سال ۵۴۹ هجری قمری در شهر تاریخی و باستانی سهرورد، از توابع شهرستان خدابنده، دیده به جهان گشود و با تألیف آثار ماندگاری همچون حکمة‌الاشراق، تلویحات، مقامات و مشارع و مطارحات، نقش بی‌بدیلی در احیای حکمت خسروانی و پیوند آن با معارف اسلامی ایفا کرد.

حکمت اشراق: تجلی نور در سپهر اندیشه

مکتب اشراق که سهروردی آن را «حکمت نوری» نامید، یکی از برجسته‌ترین و اصیل‌ترین شاخه‌های فلسفه اسلامی است. برخلاف فلسفه مشاء که بر پایه استدلال‌های منطقی و برهان‌های عقلی محض استوار است، حکمت اشراق بر پایه «کشف و شهود» و «حضور مستقیم نور» بنا شده است. در این مکتب، حقیقت تنها از طریق مفاهیم ذهنی و کلامی به دست نمی‌آید، بلکه از طریق تجربه‌ای مستقیم از حضور نور در جان انسان محقق می‌شود.

سهروردی معتقد است که هستی، سلسله‌ای از مراتب نوری است. از این منظر، آنچه ما در جهان مادی می‌بینیم، سایه‌ای از آن حقیقت نوری است که در مرتبه‌های بالاتر قرار دارد. او با ترکیب عقل و شهود، توانست پلی میان فلسفه یونان باستان و عرفان اسلامی برقرار کند. از همین روست که این فیلسوف بزرگ را به دلیل توانایی‌اش در درک و تبیین حقایق از طریق تابش نور، «شیخ اشراق» لقب داده‌اند.

فلسفه اشراق؛ از هستی‌شناسی نوری تا فرآیند شناخت

برای درک عمیق‌تر فلسفه اشراق، باید به مفهوم «نور محض» و «نورهای مادی» توجه کرد. سهروردی در نظام فلسفی خود، موجودات را به دو دسته تقسیم می‌کند: نوری که از خود وجود دارد (نور محض یا خداوند) و نوری که از دیگری می‌گیرد (موجودات دیگر).

فلسفه اشراق بر این اصل استوار است که «علم»، چیزی نیست جز «حضور»؛ یعنی حضورِ موضوع در ذهنِ شناسنده به گونه‌ای که گویی مشاهده‌ای مستقیم است. در این دیدگاه، شناخت تنها یک فرآیند ذهنی نیست، بلکه یک فرآیند نوری است که در آن، جانِ انسان با تابش حقیقت، روشن می‌شود. سهروردی با رد نظریات مشائیان که بر عقل محض تکیه داشتند، راهی را گشود که در آن «بصیرت قلبی» و «اشراق نوری» همگام با «استدلال عقلی» حرکت می‌کنند. او معتقد بود که حقیقت، از طریق تاملات ذهنی به تنهایی در دسترس نیست، بلکه باید با تصفیه جان و آماده‌سازی ظرفیت‌های روحی، منتظر تابش نور حقیقت بود.

آثار و تالیفات سهروردی

تالیفات سهروردی متنوع و برخوردار از تحرک و پویایی است و اغلب از توضیح و تفسیر مبحثی صرفاً فلسفی به سراغ داستان یا روایتی عمیقاً عرفانی می‌رود. آثار وی به سبک های متفاوتی نوشته شده است، یعنی مشایی، عرفانی و اشراقی. گرچه در چند دهه اخیر بسیاری از آثار سهروردی به همت سیدحسین نصر و هانری کربن به مردم معرفی شده، شماری از آثار وی هنوز منتشر نشده و مانده است. از جمله آثار منتشر شده سهروردی می‌توان به تالیفات وی درباره علوم طبیعی، ریاضیات و منطق اشاره کرد که قسمت هایی از دو اثر مهم مطارحات و مقاومات است و نیز کتاب تلویحات به علاوه تمام متون عربی، الوح عمادی، لمحات و واردات و تقدیسات، در دسترس نیست.

سهروردی چهار رساله بزرگ نوشت که حاوی اصول عقاید اوست. تلویحات، مقاومات، مطارحات و بالاخره حکمه الاشراق سه تالیف اول به شیوه مشایی نوشته شده، هرچند که شامل انتقادهایی بر پاره‌ای از مفاهیم این مکتب فلسفی است.

تالیفات کوتاهتر که پاره‌ای از آنها از نظر مبادی اعتقادی اهمیت دارند اما باید آنها را به عنوان توضیحاتی بیشتر بر مقالات اعتقادی بزرگتر به شمار آورد. این کتابها عبارتند از: هیاکل‌النور، الواح عمادی، پرتونامه، فی ‌اعتقاد الحکما، لمحات، یزدان شناخت و بستان القلوب، بعضی از این کتب به عربی و بعضی به فارسی است. آثار فارسی او جزو بهترین تالیفات ادبی در زبان فارسی است. ممکن است سهروردی خود برخی از این رسالات را از عربی به فارسی برگردانده باشد.

جایگاه استثنایی شیخ اشراق در استان زنجان و هویت ملی

استان زنجان، و به‌ویژه شهرستان خدابنده، بیش از هر جای دیگری از پیوند با اندیشه‌های سهروردی بهره برده است. جایگاه شیخ اشراق در این استان تنها یک پیوند جغرافیایی ساده نیست، بلکه او به عنوان «ستون فقرات هویت معنوی» این منطقه شناخته می‌شود. هاوس‌ها، کوه‌ها و دشت‌های زنجان، گویی همواره در حال بازگویی آموزه‌های نوری او هستند.

نامگذاری ۸ مرداد به عنوان روز ملی زنجان، در واقع اعترافی است به این واقعیت که پیشرفت علمی، فرهنگی و اجتماعی این استان، با میراث فکری این حکیم گره خورده است. برنامه‌ها، نشست‌ها و همایش‌های ملی که هر ساله با هدف بزرگداشت مقام شامخ شیخ شهاب‌الدین سهروردی برگزار می‌شود، تنها یک مراسم تشریفاتی نیست؛ بلکه تلاشی است برای بازگشت به ریشه‌های اصیل اندیشه ایرانی و پیوند دوباره نسل جدید با میراثی که از دل خاک زنجان برخاسته است.

شهر سهرورد؛ گهواره حکمت و شکوه طبیعت

شهر تاریخی سهرورد، زادگاه این حکیم فرزانه، شهری است که در آن تاریخ و طبیعت در هم تنیده‌اند. سهرورد فراتر از یک واحد جغرافیایی، یک میراث زنده است که از پیوند میان شکوه فلسفی و زیبایی‌های طبیعی، حسی متفاوت به بازدیدکنندگان می‌بخشد.

این شهر با بافت سنتی خود، جنگل‌های سرسبز و طبیعت بکر، و هوای تازه، پناهگاهی برای آرامش روح است. سهرورد دارای جاذبه‌های گردشگری بی‌نظیری است که هر یک داستانی از اعصار گذشته را روایت می‌کنند:

بقعه متبرکه امامزاده قاسم (ع): که نمادی از ایمان و معنویت منطقه است.

قلعه کیوان: با قدمتی که به دوران ساسانی بازمی‌گردد، شاهدی بر عظمت معماری و استراتژی‌های نظامی باستان است.

کتیبه سنگی یازلی‌داش: که نشان‌دهنده قدمت بسیار بالای تمدن‌های ساکن در این منطقه است.

منطقه باستانی دژالریج و قلعه اسیران: یا همان دربار معروف «دردر»، که از آثار چشمگیر تاریخی هستند که هر ساله گردشگران و تاریخ‌پژوهان بسیاری را به سوی خود می‌کشانند.

علاوه بر این، اقامتگاه‌های بوم‌گردی در سهرورد با معماری سنتی و برخورداری از مهمان‌نوازی اصیل مردم محلی، تجربه‌ای متفاوت از سفر به دل تاریخ را برای مسافران فراهم می‌آورند؛ تجربه‌ای که در آن، انسان می‌تواند در سکوت طبیعت، به همان «اشراق» و آرامشی که سهروردی از آن سخن می‌گفت، نزدیک شود.

از هنر دست تا هویت مردمی: صنایع دستی زنجان

همان‌طور که سهروردی با کلام خود به جهان نور بخشید، هنرمندان زنجان نیز با دست‌های خود، به کالبد فرهنگ این منطقه رنگ و جانی دوباره می‌دهند. استان زنجان، به‌ویژه شهرستان خدابنده و منطقه سهرورد، در حوزه صنایع‌دستی جایگاهی استراتژیک دارد.

زنجان که به عنوان «پایتخت صنایع فلزی ایران» شناخته می‌شود، تلاقی هنر و استقامت است. از چاقوسازی با پیشینه‌ای که به بیش از ۱۷۰۰ سال قدمت می‌رسد تا ظرافت‌های صنایع فلزی دیگر، همه نشان‌دهنده ذوق خلاقانه مردم این منطقه است. اما هنر زنجان تنها به فلز محدود نمی‌شود؛ گلیم‌بافی، جاجیم‌بافی با نقش و نگارهای اصیل و سفالگری، از دیگر هنرهای پرارزش این منطقه هستند که هر تار و پود آن‌ها، بازتابی از فرهنگ و هویت محلی است. این آثار، نه تنها سوغات بی‌نظیری برای گردشگران هستند، بلکه پل ارتباطی میان سنت‌های باستان و زندگی مدرن محسوب می‌شوند.

مفاخر زنجان؛ میراثی زنده برای آینده

مفاخر و مشاهیر زنجان تنها به شیخ اشراق محدود نمی‌شوند؛ این استان در طول تاریخ، اندیشمندان، عارفان، هنرمندان و قهرمانانی را در دامن خود پرورانده است که هر یک سهمی در اعتلای فرهنگ و تمدن این مرزوبوم داشته‌اند. از این رو، روز ۸ مرداد، فرصتی است برای بازشناسی هویت فلسفی، تاریخی و فرهنگی این سرزمین کهن.

حکیم شیخ شهاب‌الدین سهروردی، اگرچه در سال ۵۸۷ هجری قمری در شهر حلب سوریه به شهادت رسید، اما اندیشه‌های ناب او در قالب مکتب حکمت اشراق، همواره در دانشگاه‌های معتبر جهان تدریس می‌شود و نامش به عنوان یکی از بزرگ‌ترین فیلسوفان تاریخ ایران و جهان اسلام، ماندگار و جاویدان باقی مانده است.

امروز، در روز ملی زنجان، ما نه تنها یک استان، بلکه یک میراث بزرگ را جشن می‌گیریم؛ میراثی که از نورِ فلسفه سهروردی آغاز شده و در ظرافتِ صنایع دستی و شکوهِ آثار تاریخی سهرورد و زنجان، ادامه می‌یابد.     

گزارش از زهرا محمدی

انتهای پیام/