جواد طیبی، فعال رسانه ای استان سمنان در یادداشتی نوشت: در روزگاری که بسیاری از مناطق روستایی جهان با چالش مهاجرت، فرسایش فرهنگی، تخریب محیط زیست و کاهش فرصتهای اقتصادی مواجهاند، برخی نقاط توانستهاند مسیر متفاوتی را انتخاب کنند؛ مسیری که در آن توسعه نه به قیمت از دست رفتن هویت، بلکه با تکیه بر اصالت و ریشههای فرهنگی رقم میخورد. روستای هدف گردشگری قلعهبالا از جمله همین نمونههای ارزشمند است که امروز در آستانه یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ خود قرار گرفته است.
پرونده ثبت جهانی این روستا که قرار است در روزهای آینده نهایی و به سازمان گردشگری ملل متحد ارسال شود، صرفاً یک اقدام اداری یا رقابتی میان چند روستا نیست؛ بلکه روایت تلاش چندین ساله مردمی است که باور کردند میتوان بدون ترک روستا، بدون قربانی کردن سنتها و بدون تخریب طبیعت، به توسعهای پایدار و جهانی دست یافت.
قلعهبالا در جنوب شرقی استان سمنان و در جوار ذخیرهگاه زیستکره توران قرار گرفته است؛ منطقهای که بسیاری آن را آفریقای ایران مینامند. این روستا با معماری پلکانی منحصربهفرد، خانههای کاهگلی هماهنگ با اقلیم، چشماندازهای بدیع کویری و کوهستانی و همجواری با یکی از مهمترین زیستگاههای حیات وحش کشور، سالهاست به مقصدی جذاب برای گردشگران داخلی و خارجی تبدیل شده است.
اما آنچه قلعهبالا را از بسیاری از روستاهای دیگر متمایز میکند، صرفاً زیباییهای طبیعی یا معماری آن نیست؛ بلکه روح زندهای است که در کالبد این روستا جریان دارد. در اینجا توسعه تنها به ساخت جاده و اقامتگاه محدود نشده است. توسعه در قلعهبالا از دل مردم آغاز شده و به مردم بازمیگردد.
وقتی زنان روستا در قالب نمایشگاههای صنایع دستی، کارگاههای گلدوزی، گلیمبافی، تانهبافی و خانه خلاق «بورینا» نقشآفرینی میکنند، توسعه معنایی فراتر از اقتصاد پیدا میکند. زمانی که کودکان روستا در موزه مردمشناسی با هویت تاریخی خود آشنا میشوند، در کارگاههای محیط زیستی شرکت میکنند، سفیران کوچک گردشگری میشوند و برای حفاظت از طبیعت آموزش میبینند، توسعه به سرمایهگذاری برای آینده تبدیل میشود.
ثبت جهانی قلعهبالا در حقیقت ثبت جهانی یک الگو است؛ الگویی که نشان میدهد چگونه یک جامعه محلی میتواند در عین حفظ اصالتهای فرهنگی، خود را با نیازهای جهان امروز هماهنگ کند.
در سالهای اخیر اقدامات گستردهای برای تقویت زیرساختهای این روستا انجام شده است. از بهسازی ورودیها، سنگفرش معابر، اصلاح شبکه آبرسانی، روشنایی مسیرهای گردشگری، نصب تابلوهای دوزبانه و بریل گرفته تا توسعه امکانات حملونقل، پارکینگ معلولان، ساماندهی بافت تاریخی، مرمت حمام قدیمی، احیای آسیاب آبی و راهاندازی موزه مردمشناسی، همگی نشان میدهد که نگاه به پرونده ثبت جهانی تنها محدود به یک عنوان نبوده بلکه با رویکردی توسعهمحور دنبال شده است.
اما اهمیت این پرونده تنها در ابعاد محلی خلاصه نمیشود. ایران امروز بیش از هر زمان دیگری به روایتهای مثبت و امیدبخش در عرصه بینالمللی نیاز دارد. در جهانی که تصویری یکسویه از کشورها شکل میگیرد، گردشگری یکی از مؤثرترین ابزارهای دیپلماسی عمومی و فرهنگی محسوب میشود. ثبت جهانی قلعهبالا میتواند فرصتی ارزشمند برای معرفی چهرهای متفاوت از ایران باشد؛ چهرهای مبتنی بر تنوع فرهنگی، حفاظت از محیط زیست، مشارکت مردمی، میزبانی و صلح.
این اتفاق میتواند پیام روشنی برای جهان داشته باشد؛ اینکه ایران تنها سرزمین شهرهای تاریخی و آثار باستانی نیست، بلکه در دل روستاهای خود نیز گنجینههایی از فرهنگ، طبیعت و سبک زندگی پایدار را حفظ کرده است.
از منظر اقتصادی نیز اهمیت این رویداد غیرقابل انکار است. تجربه روستاهای ثبت جهانی در کشورهای مختلف نشان میدهد که قرار گرفتن در فهرست بهترین روستاهای گردشگری جهان، به طور مستقیم موجب افزایش ورود گردشگران، رونق کسبوکارهای محلی، افزایش سرمایهگذاری، ایجاد اشتغال و ارتقای درآمد خانوارهای روستایی میشود.
برای قلعهبالا این موضوع اهمیت دوچندان دارد. زیرا اقتصاد روستا تنها متکی به گردشگری نیست و ظرفیتهای متنوعی همچون کشاورزی، تولید گیاهان دارویی، زعفران، گل محمدی، گل گاوزبان، نوغانداری، صنایع دستی، فرآوردههای محلی و بومگردی را در خود جای داده است. ثبت جهانی میتواند تمامی این ظرفیتها را وارد زنجیره ارزش جهانی کند.
در حقیقت هر گردشگری که به قلعهبالا سفر میکند، تنها از یک روستا بازدید نمیکند؛ بلکه با مجموعهای از محصولات، خدمات، فرهنگ، هنر و سبک زندگی بومی مواجه میشود که هرکدام میتوانند به فرصتی برای توسعه اقتصادی تبدیل شوند.
از سوی دیگر، این پرونده حامل یک پیام مهم در حوزه محیط زیست است. قلعهبالا دروازه ورود به ذخیرهگاه زیستکره توران و یکی از مهمترین زیستگاههای یوزپلنگ آسیایی در جهان محسوب میشود. سالها است که مردم این روستا نشان دادهاند حفاظت از طبیعت و توسعه گردشگری نه تنها در تضاد با یکدیگر نیستند بلکه میتوانند مکمل هم باشند.
نصب تابلوهای تفسیری حیات وحش، برگزاری تورهای تخصصی پرندهنگری، آموزش کودکان، ایجاد اتاق محیط زیست، جشنواره زاغ بور، پویشهای پاکسازی، استفاده از نمادهای یوزپلنگ آسیایی در هویت بصری روستا و دهها اقدام دیگر، نشان میدهد که حفاظت از طبیعت در قلعهبالا به یک فرهنگ عمومی تبدیل شده است.
در شرایطی که بسیاری از نقاط جهان با بحرانهای محیط زیستی مواجهاند، چنین الگویی میتواند مورد توجه نهادهای بینالمللی قرار گیرد.
از منظر اجتماعی نیز قلعهبالا نمونهای کمنظیر از مشارکت مردمی است. بخش بزرگی از فعالیتهای انجام شده برای ثبت جهانی با حضور مستقیم مردم روستا شکل گرفته است. از کاشت گل و نهال گرفته تا پاکسازی محیط، حفظ بافت تاریخی، برگزاری جشنوارهها، توسعه صنایع دستی و حفاظت از میراث فرهنگی، همه و همه نشان میدهد که جامعه محلی خود را مالک این مسیر میداند.
شاید مهمترین ویژگی پرونده قلعهبالا همین باشد؛ اینکه این روستا منتظر توسعه نمانده بلکه خود توسعه را ساخته است.
امروز در جایجای قلعهبالا میتوان نشانههای این مشارکت را مشاهده کرد؛ در دستان زنان هنرمندی که فرهنگ را میبافند، در گامهای کودکانی که میراثبانان آیندهاند، در تلاش کشاورزانی که با طبیعت زندگی میکنند و در همدلی مردمی که روستای خود را به جهان معرفی کردهاند.
ثبت جهانی قلعهبالا اگر محقق شود، بیشک یک موفقیت برای استان سمنان خواهد بود؛ اما فراتر از آن، موفقیتی برای تمام روستاهای ایران است. این اتفاق میتواند توجه سیاستگذاران را بیش از پیش به ظرفیتهای عظیم توسعه روستایی جلب کند و نشان دهد که سرمایهگذاری در روستاها نه یک هزینه، بلکه راهبردی مؤثر برای توسعه ملی است.
در عصری که جهان به دنبال الگوهای جدید توسعه پایدار میگردد، قلعهبالا میتواند به عنوان نمونهای ایرانی از پیوند میان انسان، طبیعت، فرهنگ و اقتصاد معرفی شود؛ الگویی که در آن گذشته حفظ میشود، حال تقویت میشود و آینده ساخته میشود.
اکنون که پرونده این روستا در آستانه تکمیل و ارسال قرار دارد، شاید بتوان گفت قلعهبالا دیگر تنها نام یک روستا نیست؛ بلکه نماد یک اندیشه است. اندیشهای که باور دارد توسعه واقعی از دل هویت میجوشد، از مشارکت مردم جان میگیرد و در احترام به طبیعت معنا پیدا میکند.
اگر نام قلعهبالا در فهرست بهترین روستاهای گردشگری جهان قرار گیرد، در حقیقت جهان نه فقط یک روستا، بلکه بخشی از روح ایران را خواهد شناخت؛ ایرانی که هنوز در کوچههای کاهگلی، در آیینهای کهن، در صدای دارهای گلیمبافی، در عطر گل محمدی، در ردپای یوز آسیایی و در لبخند مردم مهماننوازش زنده است.
و شاید مهمترین دستاورد این مسیر همین باشد؛ اینکه قلعهبالا به ما یادآوری میکند آینده ایران میتواند از دل روستاهایش آغاز شود.
انتهای پیام/
نظر شما