کوروش دیباج، روزنامهنگار و فعال میراثفرهنگی در یادداشتی نوشت: ثبت جهانی قلعه الموت را باید فراتر از افزوده شدن نام یک اثر تاریخی دیگر به فهرست میراث جهانی یونسکو تحلیل کرد؛ چراکه هر پرونده ثبت جهانی در حقیقت بازتابی از یک گفتمان تمدنی است که در آنیک اثر تاریخی از مرزهای ملی عبور کرده و به بخشی از حافظه مشترک بشریت تبدیل میشود.
اهمیت این رویداد زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم یونسکو صرفاً به دنبال معرفی بناهای زیبا یا تاریخی نیست، بلکه آثاری را واجد ارزش جهانی برجسته میداند که بتوانند نماینده بخشی از تاریخ، فرهنگ، دانش، تعامل انسان و محیط و خلاقیت بشری در مقیاسی فراتر از یک کشور باشند.قلعه الموت با ویژگیهای منحصربهفرد تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی خود، نمونهای از پیوند میان معماری، سیاست، اندیشه، زیست انسانی و سازمان اجتماعی دریکی از حساسترین دورههای تاریخ ایران است.
این اثر تاریخی نشان میدهد که میراثفرهنگی تنها در کالبد سنگ و خشت و بنا خلاصه نمیشود، بلکه مجموعهای از روایتها، دانشهای بومی، خاطرات جمعی و نظامهای فرهنگی است که طی قرنها شکلگرفته و امروز وظیفه ما حفاظت و انتقال آن به نسلهای آینده است.
اما اهمیت ثبت جهانی الموت برای اصفهان نیز قابلتأمل است. شهری که خود یکی از مهمترین قطبهای میراث جهانی ایران به شمار میرود و نام آن با آثاری همچون میدان نقشجهان، مسجد جامع اصفهان و باغ ایرانی پیوند خورده است، بیش از هر نقطه دیگری میتواند از تجربه ثبت جهانی الموت درس بگیرد.
تجربهای که نشان میدهد ثبت جهانی پایان مسیر نیست، بلکه آغاز مرحلهای پیچیدهتر و تخصصیتر از حفاظت، مدیریت، معرفی و بهرهبرداری پایدار از میراث است.
در ادبیات تخصصی میراث جهانی، ثبت یک اثر در فهرست یونسکو به معنای دریافت یک عنوان افتخاری نیست؛ بلکه تعهدی بینالمللی برای حفاظت از ارزشهای برجسته جهانی آن اثر ایجاد میکند. پس از ثبت، موضوعاتی همچون برنامه مدیریت، پایش مستمر، کنترل عوامل تهدیدکننده، مشارکت جوامع محلی، کیفیت ارائه به گردشگران و هماهنگی میان نهادهای متولی اهمیت دوچندان پیدا میکند.
به همین دلیل است که بسیاری از کارشناسان میراثفرهنگی معتقدند موفقیت واقعی یک پرونده جهانی نه در روز ثبت، بلکه در سالهای پس از آن سنجیده میشود.
اصفهان بهعنوان شهری که تجربه چند دهه حضور در فهرست میراث جهانی را دارد، میتواند یکی از مهمترین مراکز تولید دانش و تجربه در زمینهٔ مدیریت آثار جهانی در ایران باشد.
چالشهایی همچون فشار توسعه شهری، تغییرات اقلیمی، فرونشست زمین، بحران منابع آبی، گردشگری بیبرنامه و ضرورت هماهنگی میان دستگاههای اجرایی، موضوعاتی هستند که امروز بسیاری از شهرهای تاریخی جهان با آن مواجهاند و اصفهان نیز بهعنوان یک شهر تاریخی زنده، با بخشی از این مسائل دستوپنجه نرم میکند.
از این منظر، ثبت جهانی قلعه الموت فرصتی است تا نگاه ما از ثبتمحوری به مدیریتمحوری تغییر کند. ایران دارای هزاران اثر تاریخی ارزشمند است که بسیاری از آنها ظرفیت حضور در عرصه جهانی را دارند، اما مسیر جهانیشدن تنها به ارزش تاریخی وابسته نیست، بلکه نیازمند مستندسازی علمی، حفاظت اصولی، تدوین پروندههای استاندارد، تعریف محدودههای حفاظتی، برنامهریزی مدیریتی و ایجاد اجماع میان نهادهای مسئول است.
تجربه اصفهان نشان داده است که آثار جهانی تنها متعلق به یک سازمان یا دستگاه خاص نیستند. میدان نقشجهان، مسجد جامع اصفهان و دیگر آثار ثبت جهانی این شهر، زمانی میتوانند جایگاه واقعی خود را حفظ کنند که میان میراثفرهنگی، مدیریت شهری، جامعه محلی، دانشگاهها، فعالان گردشگری و شهروندان، یک فهم مشترک درباره ارزش جهانی این آثار شکل گیرد.
قلعه الموت نیز باید از همین منظر موردتوجه قرار گیرد. این اثر تاریخی نه یک جزیره منفرد، بلکه بخشی از منظومه بزرگ میراثفرهنگی ایران است؛ منظومهای که از شمال تا مرکز کشور امتداد دارد و هرکدام از اجزای آن روایتگر بخشی از هویت تاریخی ایرانیان است.
پیوند میان تجربه الموت و اصفهان، در حقیقت پیوند میان دو جغرافیای تاریخی متفاوت اما دارای یک ریشه مشترک فرهنگی است؛ یکی در دل کوهستانهای البرز و دیگری در قلب فلات مرکزی ایران.
امروز جهان بیش از گذشته به سمت حفاظت از شهرها و محوطههای تاریخی بهعنوان سرمایههای غیرقابل جایگزین حرکت کرده است. در چنین شرایطی، ثبت جهانی آثار ایران باید به فرصتی برای ارتقای استانداردهای حفاظتی، توسعه گردشگری مسئولانه و تقویت دیپلماسی فرهنگی تبدیل شود. چراکه میراثفرهنگی، یکی از معدود حوزههایی است که میتواند بدون مرزبندیهای سیاسی، زمینه گفتوگوی ملتها و شناخت متقابل فرهنگها را فراهم کند.ثبت جهانی قلعه الموت را میتوان یک پیام مهم برای جامعه میراثفرهنگی ایران دانست؛ پیامی که تأکید میکند ارزشهای تاریخی کشور تنها زمانی در مقیاس جهانی ماندگار خواهند شد که نگاه ما به میراث، از حفاظت منفعلانه عبور کرده و به سمت مدیریت علمی، آیندهنگر و مبتنی بر استانداردهای جهانی حرکت کند.
اصفهان با پیشینه درخشان خود در حوزه میراث جهانی، امروز میتواند یکی از مهمترین پایگاههای این تحول باشد؛ شهری که نه فقط باید از آثار جهانی خود حفاظت کند، بلکه میتواند تجربههای خود را برای مسیر جهانیشدن دیگر آثار ایران به اشتراک بگذارد.
از این منظر، الموت تنها یک ثبت جهانی جدید نیست؛ بلکه فرصتی برای بازاندیشی درباره جایگاه ایران در نقشه میراث جهانی است؛ نقشهای که اصفهان سالهاست یکی از مهمترین نقاط درخشان آن محسوب میشود.
انتهای پیام/
نظر شما